Όταν η αυτοκρατορική εξουσία στράφηκε εναντίον των εικόνων, η πιο συστηματική απάντηση δεν ήρθε από το εσωτερικό του Βυζαντίου —όπου ο διωγμός έκλεινε τα στόματα— αλλά από έναν μοναχό που ζούσε υπό αραβική κυριαρχία, απρόσιτος στους αυτοκράτορες. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (περ. 676–749) έγινε έτσι ο κατ’ εξοχήν θεολόγος της ιερής εικόνας.
Ο βίος
Γεννήθηκε στη Δαμασκό, από την επιφανή χριστιανική οικογένεια των Μανσούρ, και υπηρέτησε για ένα διάστημα στη διοίκηση του Χαλιφάτου. Εγκατέλειψε όμως τα αξιώματα και έγινε μοναχός στη Λαύρα του Αγίου Σάββα, κοντά στα Ιεροσόλυμα, όπου και χειροτονήθηκε πρεσβύτερος. Για το πλήθος και το κάλλος των έργων του ονομάστηκε Χρυσορρόας, και θεωρείται ο τελευταίος των μεγάλων Ελλήνων Πατέρων. Συνέθεσε την «Ἔκδοσιν ἀκριβῆ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως» — την πρώτη συστηματική δογματική της Ανατολής — πλήθος ύμνων, και τους τρεις «Λόγους ἀπολογητικοὺς πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας».
Τα επιχειρήματα
Η υπεράσπιση του Δαμασκηνού στηρίζεται σε τρεις άξονες.
Πρώτον, το χριστολογικό θεμέλιο. Στην Παλαιά Διαθήκη ορθώς απαγορευόταν η εικόνα, διότι κανείς δεν είχε δει τον Θεό. Με τη Σάρκωση όμως τα πράγματα άλλαξαν ριζικά: «Πάλαι μὲν ὁ Θεὸς ὁ ἀσώματός τε καὶ ἀσχημάτιστος οὐδαμῶς εἰκονίζετο· νῦν δὲ σαρκὶ ὀφθέντος Θεοῦ καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφέντος, εἰκονίζω Θεοῦ τὸ ὁρώμενον». Εικονίζουμε όχι την αόρατη θεότητα, αλλά τον σαρκωθέντα Λόγο που έγινε ορατός.
Δεύτερον, η αγιότητα της ύλης. Στους εικονομάχους που περιφρονούσαν την ύλη ως ανάξια του ιερού, ο Δαμασκηνός αντιτάσσει το περίφημο: «Οὐ προσκυνῶ τῇ ὕλῃ, προσκυνῶ δὲ τὸν τῆς ὕλης δημιουργόν, τὸν ὕλην δι’ ἐμὲ γενόμενον». Ο Θεός χρησιμοποίησε την ύλη —τη σάρκα, το ξύλο του Σταυρού, τα Τίμια Δώρα— ως όχημα της σωτηρίας μας· δεν είναι λοιπόν η ύλη που τιμάται, αλλά ο Δημιουργός της δι’ αυτής.
Τρίτον, η διάκριση προσκυνήσεως και λατρείας. Άλλο η λατρεία, που αποδίδεται μόνο στον Θεό, και άλλο η τιμητική προσκύνηση, που αποδίδεται στα πρόσωπα και τα σύμβολα που ο Θεός δόξασε. Η εικόνα είναι επιπλέον «βιβλίο των αγραμμάτων» και υπόμνηση των σωτηριωδών γεγονότων.
Η δικαίωση
Η ψευδοσύνοδος της Ιερείας (754) αναθεμάτισε ονομαστικά τον Δαμασκηνό. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (787) όμως στηρίχθηκε ακριβώς στα γραπτά του για να αποκαταστήσει τις εικόνες, και η Εκκλησία τον δόξασε ως άγιο. Η μνήμη του τιμάται στις 4 Δεκεμβρίου.
Σχετικά: το πρωτότυπο κείμενο των τριών Λόγων · η Εικονομαχία.