Νηστειοδρόμιον

Οἱ πέντε βαθμοὶ τῆς νηστείας

Ἡ Ἐκκλησία δὲν γνωρίζει ἕνα μόνο εἶδος νηστείας ἀλλὰ μία κλίμακα. Στὸ ἕνα ἄκρο εἶναι ἡ ξηροφαγία τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος, στὸ ἄλλο ἡ πλήρης κατάλυσις τοῦ Δωδεκαημέρου· ἀνάμεσά τους οἱ ἐνδιάμεσες βαθμίδες, ποὺ ἐπιτρέπουν πότε τὸ λάδι, πότε τὸν ἰχθύν, πότε τὰ γαλακτερά.

○ Κατάλυσις εἰς πάντα

Ἐπιτρέπεται κάθε τροφή, καὶ τὸ κρέας.

◇ Κατάλυσις τυροῦ καὶ ὠῶν

Γαλακτοκομικά, αὐγὰ καὶ ψάρι — ὄχι ὅμως κρέας.

◆ Κατάλυσις ἰχθύος

Ψάρι, λάδι καὶ κρασί — ὄχι κρέας, γαλακτοκομικὰ ἢ αὐγά.

● Κατάλυσις οἴνου καὶ ἐλαίου

Λάδι καὶ κρασί — ὄχι ψάρι, κρέας, γαλακτοκομικὰ ἢ αὐγά.

■ Αὐστηρὰ νηστεία (ἀνέλαιον)

Ξηροφαγία — οὔτε λάδι οὔτε κρασί.

Οἱ τέσσερις περίοδοι νηστείας

Ἡ Μεγάλη Σαρακοστὴ καὶ ἡ Μεγάλη Ἑβδομάς. Ἀπὸ τὴν Καθαρὰ Δευτέρα ἕως τὸ Μέγα Σάββατο, ἡ μακρότερη καὶ αὐστηρότερη νηστεία τοῦ ἔτους. Τὶς καθημερινὲς ξηροφαγία, τὰ Σάββατα καὶ τὶς Κυριακὲς κατάλυσις οἴνου καὶ ἐλαίου. Ἰχθὺς ἐπιτρέπεται δύο φορές: τὸν Εὐαγγελισμὸ καὶ τὴν Κυριακὴ τῶν Βαΐων. Τὸ Μέγα Σάββατο εἶναι τὸ μόνο Σάββατο τοῦ ἔτους χωρὶς λάδι.

Ἡ νηστεία τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων. Ἀρχίζει τὴ Δευτέρα μετὰ τὴν Κυριακὴ τῶν Ἁγίων Πάντων καὶ λήγει στὶς 28 Ἰουνίου. Ἡ διάρκειά της μεταβάλλεται μὲ τὸ Πάσχα, καὶ σὲ ἔτη μὲ πολὺ ὄψιμο Πάσχα δὲν τελεῖται καθόλου. Εἶναι ἡ ἠπιότερη τῶν τεσσάρων: ἰχθὺς ὅλες τὶς ἡμέρες πλὴν Τετάρτης καὶ Παρασκευῆς.

Ἡ νηστεία τοῦ Δεκαπενταυγούστου. Ἀπὸ τὴν 1η ἕως καὶ τὶς 14 Αὐγούστου, πρὸ τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου. Σύντομη ἀλλὰ αὐστηρή, μὲ ξηροφαγία τὶς καθημερινὲς καὶ κατάλυσιν οἴνου καὶ ἐλαίου τὰ Σαββατοκύριακα. Ἰχθὺς μόνο τὴν ἡμέρα τῆς Μεταμορφώσεως, στὶς 6 Αὐγούστου.

Ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων. Σαράντα ἡμέρες, ἀπὸ τὶς 15 Νοεμβρίου ἕως τὴν παραμονή. Ἕως καὶ τὶς 17 Δεκεμβρίου ἐπιτρέπεται ὁ ἰχθὺς ὅλες τὶς ἡμέρες πλὴν Τετάρτης καὶ Παρασκευῆς· ἀπὸ τὶς 18 Δεκεμβρίου καὶ μετὰ ἡ νηστεία αὐστηροποιεῖται καὶ τὸ ψάρι σταματᾶ.

Ἡ νηστεία τῆς Τετάρτης καὶ τῆς Παρασκευῆς

Εἶναι ἡ ἀρχαιότερη νηστεία τῆς Ἐκκλησίας, μαρτυρημένη ἤδη στὴ Διδαχὴ τῶν Δώδεκα Ἀποστόλων. Νηστεύουμε τὴν Τετάρτη σὲ ἀνάμνηση τῆς προδοσίας καὶ τὴν Παρασκευὴ σὲ ἀνάμνηση τῆς Σταυρώσεως. Ὅταν μεγάλη ἑορτὴ τοῦ Κυρίου, τῆς Θεοτόκου ἢ τοῦ Προδρόμου πέσει σὲ μία ἀπὸ τὶς δύο αὐτὲς ἡμέρες, ἡ νηστεία ἀνεβαίνει ἕως τὸν ἰχθύν· ὅταν πέσει μνήμη ἁγίου μὲ πολυέλεο, ἕως τὸ λάδι καὶ τὸ κρασί.

Οἱ καταλύσιμες περίοδοι

Τέσσερις φορὲς τὸν χρόνο ἡ Ἐκκλησία καταργεῖ καὶ αὐτὴ τὴ νηστεία τῆς Τετάρτης καὶ τῆς Παρασκευῆς: τὸ Δωδεκαήμερον τῶν Χριστουγέννων, ἀπὸ τὶς 25 Δεκεμβρίου ἕως καὶ τὶς 4 Ἰανουαρίου· τὴν ἑβδομάδα μετὰ τὴν Κυριακὴ τοῦ Τελώνου καὶ τοῦ Φαρισαίου, γιὰ νὰ ἐλεγχθεῖ τὸ φαρισαϊκὸ καύχημα τοῦ «νηστεύω δὶς τοῦ σαββάτου»· τὴ Διακαινήσιμο ἑβδομάδα τοῦ Πάσχα· καὶ τὴν ἑβδομάδα μετὰ τὴν Πεντηκοστή. Ξεχωριστὴ θέση ἔχει ἡ ἑβδομάδα τῆς Τυρινῆς, ὅπου καταλύονται τὰ πάντα πλὴν τοῦ κρέατος, ἀκόμη καὶ τὴν Τετάρτη καὶ τὴν Παρασκευή.

Ἐκτὸς περιόδων, τρεῖς ἀκίνητες ἡμέρες παραμένουν πάντοτε ἡμέρες νηστείας, ὅποια ἡμέρα τῆς ἑβδομάδος κι ἂν πέσουν: ἡ παραμονὴ τῶν Θεοφανείων στὶς 5 Ἰανουαρίου, ἡ Ἀποτομὴ τῆς Κεφαλῆς τοῦ Προδρόμου στὶς 29 Αὐγούστου καὶ ἡ Ὕψωσις τοῦ Τιμίου Σταυροῦ στὶς 14 Σεπτεμβρίου. Ἂν πέσουν Σάββατο ἢ Κυριακή, ἐπιτρέπεται λάδι καὶ κρασί.

Τὸ μέτρο

Τὸ νηστειοδρόμιο δίνει τὸν κανόνα, ὄχι τὴν ἀπόφαση. Ἡ νηστεία δὲν εἶναι διαιτολόγιο ἀλλὰ ἄσκηση, καὶ τὸ μέτρο της ὁρίζεται κατὰ περίπτωση ἀπὸ τὸν πνευματικό: οἱ ἀσθενεῖς, οἱ ἔγκυοι, τὰ παιδιά, οἱ ἡλικιωμένοι καὶ ὅσοι κάνουν βαριὰ ἐργασία νηστεύουν κατὰ δύναμιν. Ἐπὶ πλέον, τὸ τυπικὸ διαφέρει ἐλαφρῶς ἀπὸ τόπο σὲ τόπο· τὸ ἁγιορείτικο εἶναι αὐστηρότερο ἀπὸ τὸ ἐνοριακό, καὶ ὅπου οἱ δύο παραδόσεις ἀποκλίνουν ἡ διαφορὰ σημειώνεται στὴν ἀναλυτικὴ καρτέλα τῆς ἡμέρας.

Γιὰ τὶς ἑορτὲς ποὺ ὁρίζουν αὐτὸ τὸ ἡμερολόγιο, βλ. τὸ Ἑορτολόγιον· γιὰ τὶς καθημερινὲς μνῆμες τῶν ἁγίων, τοὺς Ἁγίους.