Παναγία ἡ Μουχλιώτισσα

Ἡ Παναγία ἡ Μουχλιώτισσα, στὸν Φανάρι, ἔχει μιὰ μοναδικὴ τιμή: εἶναι ὁ μόνος βυζαντινὸς ναὸς τῆς Κωνσταντινουπόλεως ποὺ παρέμεινε ἀδιάλειπτα στὰ χέρια τῶν Ὀρθοδόξων ἀπὸ πρὶν τὴν Ἅλωση ἕως σήμερα.

Ἱστορία

Τὸ σημερινὸ κτήριο συνδέεται μὲ τὴ Μαρία Παλαιολογίνα, νόθα κόρη τοῦ αὐτοκράτορα Μιχαὴλ Η΄, ποὺ εἶχε σταλεῖ νύφη στὸν ἡγεμόνα τῶν Μογγόλων τῆς Περσίας. Ὅταν ἐπέστρεψε χήρα στὴν Πόλη, ἀνανέωσε γύρω στὸ 1281 τὴ μονὴ τῆς Θεοτόκου τῆς Παναγιώτισσας — ἐξ οὗ καὶ τὸ προσωνύμιο «τοῦ Μογγολίου». Μετὰ τὸ 1453 ὁ Μωάμεθ Β΄, κατὰ τὴν παράδοση, παραχώρησε τὸν ναὸ στοὺς χριστιανοὺς μὲ εἰδικὸ φιρμάνι, χάρη στὸ ὁποῖο δὲν μετατράπηκε ποτὲ σὲ τζαμί.

Ἀρχιτεκτονική

Κάτω ἀπὸ τὶς νεότερες ἐπεμβάσεις σώζεται ἕνας μικρὸς βυζαντινὸς πυρήνας σπάνιου τετράφυλλου (τετράκογχου) τύπου, μὲ τέσσερις κόγχες γύρω ἀπὸ κεντρικὸ τροῦλο — μορφὴ ποὺ θυμίζει τὰ μικρὰ παρεκκλήσια τῆς ὕστερης βυζαντινῆς περιόδου. Οἱ μεταγενέστερες προσθῆκες ἄλλαξαν τὴν ἐξωτερικὴ ὄψη, ἀλλὰ ὁ ἐσωτερικὸς πυρήνας παραμένει ἀναγνωρίσιμα παλαιολόγειος.

Σημασία

Ἡ ἀδιάκοπη ὀρθόδοξη χρήση τοῦ ναοῦ ἐπὶ ἑπτὰ καὶ πλέον αἰῶνες τὸν καθιστᾶ ζωντανὸ σύμβολο τῆς συνέχειας τοῦ Ρωμιοῦ στὴν Πόλη. Οἱ ντόπιοι τὸν ἀποκαλοῦν καὶ «Ματωμένη Ἐκκλησία» (Kanlı Kilise), σὲ ἀνάμνηση τῶν σκληρῶν συγκρούσεων τῆς Ἁλώσεως στὴ γύρω περιοχή. Ὣς σήμερα παραμένει ἐνοριακὸς ναὸς τῆς ἑλληνορθόδοξης κοινότητας τοῦ Φαναρίου.