Μονὴ τῆς Χώρας

Ἡ Μονὴ τῆς Χώρας εἶναι μικρὴ σὲ μέγεθος, ἀλλὰ φιλοξενεῖ τὸ πληρέστερο καὶ ὡραιότερο σύνολο ψηφιδωτῶν καὶ τοιχογραφιῶν ποὺ σώζεται ἀπὸ τὴν ὕστερη βυζαντινὴ περίοδο — τὴ λεγόμενη «Παλαιολόγεια Ἀναγέννηση».

Ἱστορία

Τὸ προσωνύμιο «ἐν τῇ Χώρᾳ» (δηλαδὴ στὴν ὕπαιθρο) μαρτυρεῖ ὅτι ἡ ἀρχικὴ μονὴ βρισκόταν ἔξω ἀπ’ τὰ τείχη τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου. Ὁ σημερινὸς πυρήνας τοῦ ναοῦ κτίστηκε γύρω στὸ 1077–1081 ἀπὸ τὴ Μαρία Δούκαινα. Τὴν καθοριστικὴ ὅμως μορφή του τὴν ὀφείλει στὸν λόγιο καὶ ἀνώτατο ἀξιωματοῦχο Θεόδωρο Μετοχίτη, ὁ ὁποῖος μεταξὺ 1316 καὶ 1321 ἀνακαίνισε τὸν ναὸ καὶ τὸν κόσμησε μὲ τὸν θαυμαστὸ διάκοσμο ποὺ βλέπουμε σήμερα. Μετὰ τὴν Ἅλωση μετατράπηκε σὲ τζαμὶ (Καρίγε), τὸ 1945 ἔγινε μουσεῖο καὶ προσφάτως ἐπανῆλθε σὲ χρήση ὡς τζαμί.

Ψηφιδωτὰ καὶ τοιχογραφίες

Στὸν ἐσωνάρθηκα καὶ τὸν ἐξωνάρθηκα ξετυλίγονται σὲ ψηφιδωτὰ οἱ κύκλοι τῆς ζωῆς τῆς Θεοτόκου καὶ τῆς παιδικῆς ἡλικίας τοῦ Χριστοῦ, μὲ ἀφηγηματικὴ ζωντάνια καὶ ἀνθρώπινη τρυφερότητα πρωτόγνωρη. Τὸ ἀποκορύφωμα ὅμως βρίσκεται στὸ ταφικὸ παρεκκλήσιο: ἡ τοιχογραφία τῆς Ἀναστάσεως, ὅπου ὁ Χριστὸς σπάζει τὶς πύλες τοῦ Ἅδη καὶ ἀνασύρει μὲ ὁρμὴ τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔα — ἡ τελειότερη εἰκαστικὴ ἀπόδοση τοῦ ὀρθόδοξου μηνύματος τῆς Ἀναστάσεως ὡς νίκης ἐπὶ τοῦ θανάτου.

Ἀρχιτεκτονικὴ καὶ σημασία

Ὁ ναὸς ἀνήκει στὸν τύπο τοῦ σταυροειδοῦς ἐγγεγραμμένου, μὲ διπλὸ νάρθηκα καὶ πλάγιο παρεκκλήσιο. Τὸ σύνολο τῆς Χώρας θεωρεῖται τὸ «κύκνειο ᾆσμα» τῆς βυζαντινῆς τέχνης πρὶν τὴν Ἅλωση — ἡ ὕστατη, ὥριμη ἄνθηση μιᾶς χιλιόχρονης παράδοσης.