Ἁγία Σοφία Κιέβου

Ἡ Ἁγία Σοφία τοῦ Κιέβου ἦταν ὁ μητροπολιτικὸς καθεδρικὸς τῶν Ρώς — τὸ πνευματικὸ καὶ πολιτικὸ κέντρο τοῦ νεοφώτιστου κράτους τοῦ Κιέβου — καὶ διασώζει τὸ πληρέστερο σύνολο βυζαντινῶν ψηφιδωτῶν καὶ τοιχογραφιῶν τοῦ 11ου αἰῶνος ἐκτὸς Κωνσταντινουπόλεως.

Ἱστορία

Ὁ ναὸς θεμελιώθηκε ἀπὸ τὸν ἡγεμόνα Γιαροσλάβο τὸν Σοφό, γύρω στὸ 1037, λίγες δεκαετίες μετὰ τὸν ἐκχριστιανισμὸ τῶν Ρώς ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη ἐπὶ τοῦ παπποῦ του, τοῦ ἁγίου Βλαδίμηρου. Ἀφιερωμένος —ὅπως καὶ ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία τῆς Πόλεως— στὴν Ἁγία τοῦ Θεοῦ Σοφία, ἔγινε ἡ ἕδρα τοῦ μητροπολίτη Κιέβου καὶ ὁ τόπος ἐνθρονίσεως τῶν ἡγεμόνων. Τὸν 17ο καὶ 18ο αἰῶνα ἀνακαινίστηκε σὲ μπαρὸκ μορφή, ποὺ τοῦ ἔδωσε τοὺς χαρακτηριστικοὺς χρυσοὺς τρούλους· ὁ βυζαντινὸς ὅμως πυρήνας καὶ ὁ διάκοσμός του διατηρήθηκαν. Σήμερα λειτουργεῖ ὡς μουσεῖο καὶ εἶναι ἐγγεγραμμένος στὸν κατάλογο τῆς Παγκόσμιας Κληρονομιᾶς τῆς UNESCO.

Ἀρχιτεκτονική

Ἀκολουθεῖ τὸν τύπο τοῦ σταυροειδοῦς ἐγγεγραμμένου ναοῦ μὲ πέντε κλίτη καὶ ἀρχικὰ δεκατρεῖς τρούλους, διάταξη ποὺ τὸν συνέδεε συμβολικὰ μὲ τὸν Χριστὸ καὶ τοὺς δώδεκα ἀποστόλους. Διπλὲς στοὲς περιέτρεχαν τὸ κτήριο, ἐνῷ δύο πύργοι μὲ ἑλικοειδεῖς κλίμακες ὁδηγοῦσαν στὰ ὑπερῷα ἀπ’ ὅπου παρακολουθοῦσε ἡ ἡγεμονικὴ αὐλή. Παρὰ τὶς μεταγενέστερες προσθῆκες, ἡ κάτοψη παραμένει βυζαντινή, πιστὴ στὰ πρότυπα τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Ψηφιδωτὰ καὶ τοιχογραφίες

Τὸ ἱερὸ δεσπόζει ἀπὸ τὴ μεγάλη Θεοτόκο Ὀράντα, ψηφιδωτὸ ὕψους περίπου πέντε μέτρων, ποὺ εἰκονίζει τὴν Παναγία ὄρθια καὶ δεομένη μὲ ὑψωμένα τὰ χέρια· οἱ πιστοὶ τὴν ὀνόμασαν «Ἄρρηκτο Τεῖχος», φύλακα τῆς πόλεως. Κάτω ἀπ’ αὐτὴν ξετυλίγεται ἡ ψηφιδωτὴ παράσταση τῆς Θείας Εὐχαριστίας καὶ ἡ σειρὰ τῶν ἁγίων ἱεραρχῶν. Στοὺς τοίχους καὶ τοὺς πεσσοὺς σώζονται ἑκατοντάδες τετραγωνικὰ μέτρα τοιχογραφιῶν —ἀνάμεσά τους καὶ κοσμικὲς σκηνὲς μὲ τὴν οἰκογένεια τοῦ Γιαροσλάβου— μάρτυρες τῆς ἄμεσης μεταφορᾶς τῆς βυζαντινῆς τέχνης στὸν σλαβικὸ κόσμο.

Σημασία

Ἡ Ἁγία Σοφία τοῦ Κιέβου ὑπῆρξε ἡ «μήτρα» τοῦ ὀρθόδοξου πολιτισμοῦ τῶν Ρώς: ἀπὸ ἐδῶ ἀκτινοβόλησε ἡ βυζαντινὴ λειτουργία, ἡ ἁγιογραφία καὶ ἡ γραμματεία πρὸς ὁλόκληρο τὸν ἀνατολικὸ σλαβικὸ κόσμο. Παραμένει τὸ ἀρχαιότερο καὶ σπουδαιότερο μνημεῖο τῆς περιόδου τοῦ Κιέβου καὶ ζωντανὴ ἀπόδειξη τῆς συνέχειας τῆς Παραδόσεως ἀπ’ τὴν Κωνσταντινούπολη πρὸς τὸν Βορρᾶ.