Εισαγωγή

Η ραγδαία εξελισσόμενη τεχνολογία, υπόσχεται σήμερα τα πάντα. Από το ότι θα κάνει καλύτερη την καθημερινότητά μας, ως το ότι θα διαμορφώσει προς χάριν μας έναν καλύτερο κόσμο1. Δεν θα μπορούσε λοιπόν η νέα τεχνολογία στο χώρο του Διαδικτύου, να μην συμπεριλάβει και την θρησκευτική έκφραση.

Σκοπός της παρούσας σύντομης εργασίας είναι η εξέταση των νέων μορφών θρησκευτικής έκφρασης που προήλθε από το Διαδίκτυο και ιδίως την online σε σχέση με την offline θρησκευτική έκφραση. Επίσης, θα επιδιωχθεί η παρουσίαση των διαδικτυακών κινδύνων από τη χρήση της θρησκευτικής έκφρασης καθώς και η αναφορά στα όρια μεταξύ θρησκευτικής ελευθερίας και παραβατικής συμπεριφοράς. Τέλος, θα γίνει αναφορά στη παρουσία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο χώρο του Ελληνικού Διαδικτύου και θα επιχειρηθεί η εξαγωγή σύντομων συμπερασμάτων.

Νέες μορφές θρησκευτικής έκφρασης στο Διαδίκτυο

Η θρησκευτική πραγματικότητα του 21ου αιώνα έχει μεταβληθεί σε μεγάλο βαθμό όσον αφορά τη διείσδυση του διαδικτύου2. Οι παραδοσιακοί τρόποι προσέλκυσης νέων πιστών μέσω του κηρύγματος και της διδασκαλίας έχουν δώσει σε σημαντικό βαθμό τη θέση τους σε σύγχρονες διαδικτυακές μεθόδους και σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Οι τεχνολογίες και ιδίως το διαδίκτυο είναι «νέες» και δημιουργούν «νέες» θρησκευτικές εκφράσεις, όχι επειδή είναι απλώς διαφορετικές από όσα προηγούνται αυτών, αλλά κυρίως επειδή αλλάζουν σε βάθος την ίδια την έννοια της απόκτησης εμπειρίας3.

Οι χριστιανικές εκκλησίες και ομολογίες βρίσκονται σε αμηχανία μπροστά στη σαρωτική κυριαρχία του νεότερου τεχνικού πνεύματος σε όλους τους τομείς της ζωής4. Ο λεγόμενος «Θάνατος του Θεού» σήμανε την απαξίωση της παραδοσιακής χριστιανικής μεταφυσικής και το κενό αυτό έσπευσαν να καλύψουν κοσμοθεωρητικές αντιλήψεις, μονιστικού και πανθεϊστικού τύπου, οι οποίες προέρχονται μεν από τις Ανατολικές θρησκευτικές και πολιτισμικές παραδόσεις αλλά εδώ και μισό αιώνα έχουν ριζώσει στις δυτικές κοινωνίες και γνωρίζουν διάδοση μέσω των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας5 και ιδίως του διαδικτύου.

Συνδυάζονται με ατομική θρησκευτικότητα και οδηγούν σε νέες μορφές θρησκευτικής έκφρασης, όπως τα νέα θρησκευτικά κινήματα της δεκαετίας του 1960. Η ευελιξία των πίστεων, η ελαστικότητα των μορφών συμμετοχής και η ρευστότητα ως προς την ένταξη διευκόλυναν την κινητικότητα και την κυκλοφορία των μελών από τη μια ομάδα στην άλλη, χωρίς οι δεσμεύσεις να είναι αποκλειστικές και μονοδιάστατες6.

Προς τη κατεύθυνση αυτή λειτούργησε το διαδίκτυο ως επιταχυντής της θρησκευτικής πολυφωνίας, με αποτέλεσμα τη νομιμοποίηση της δυνατότητας ελεύθερης προβολής των θρησκευτικών πληροφοριών, των τελετουργιών και των δογμάτων, όχι αναγκαστικά στα πλαίσια των παραδοσιακών θρησκειών αλλά στη προοπτική νέων.

Ο Christopher Helland διερεύνησε τα στοιχεία εκείνα που συνιστούν μια θρησκευτική πράξη στο διαδίκτυο και εισήγαγε τη διάκριση μεταξύ της online religion και της religion online, θεωρώντας ότι η πρώτη κατηγορία παρέχει απλά θρησκευτικές πληροφορίες ενώ η δεύτερη προϋποθέτει ένα είδος αλληλεπίδρασης των συμμετεχόντων ενώ όλο και περισσότερες θρησκείες παρέχουν όχι μόνο πληροφορίες αλλά και ψηφιακή αναπαράσταση της θρησκευτικής πράξης7.

Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται διάφορα θρησκευτικά προϊόντα, ιδιαίτερα ελαστικά, δημιουργώντας μια διευρυμένη θρησκευτική αγορά, όπου ο καθένας μπορεί ελεύθερα να επιλέξει. Στην Αμερική το Google έφθασε πλέον να λατρεύεται ως θεότητα και ιδρύθηκε η λεγόμενη «Εκκλησία του Google», η οποία όπως λέγεται «είναι ο φωτεινός παντογνώστης που μοιράζει τις γνώσεις σε όλους ανεξαρτήτως πίστης, φυλής και κοινωνικής τάξης» το οποίο «είναι πανταχού παρών» και ο Googl-ισμός εορτάζεται επίσημα την 14η Σεπτεμβρίου (η ημέρα καταχώρησης του Google.com)8.

Μέσα από την νέα τεχνολογική πραγματικότητα του διαδικτύου, διαμορφώνεται σύμφωνα με τον Dawson και μια νέα θρησκευτική συνείδηση και θρησκευτική έκφραση, η οποία έχει τα πιο κάτω χαρακτηριστικά9: α) την παρουσία ενός θρησκευτικού ατομικισμού, β) την προβολή της θρησκευτικής εμπειρίας και όχι του δόγματος, γ) την παρουσία μιας διαισθητικής γνώσης, η οποία στηρίζεται στη διαχείριση τεχνικών ελέγχου της γνώσης αυτής, δ) την παρουσία ενός συγκρητισμού, δηλαδή ένα συνδυασμό θρησκευτικών παραδόσεων από την ανατολή και τη δύση, ε)την παρουσία μια ολιστικής βιοθεωρίας όπου συνυπάρχουν το πνευματικό και υλικό στοιχείο, το θεϊκό και το ανθρώπινο, το καλό και το κακό, το μυαλό και το σώμα και τέλος στ) την δυνατότητα απεριόριστης επιλογής μεταξύ των τόσο διαφορετικών και ετερόκλητων θρησκευτικών στοιχείων, χωρίς δεσμεύσεις.

Διαφορές μεταξύ online και offline θρησκευτικής έκφρασης

Η offline θρησκευτική έκφραση αφορά τη φυσική παρουσία των ατόμων μιας κοινότητας σε ένα συγκεκριμένο ιερό χώρο. Αφορά την δια ζώσης, σωματική παρουσία των ατόμων, την πρόσωπο με πρόσωπο συμμετοχή των πιστών, σε ένα προκαθορισμένο χώρο. Αφορά τη συμμετοχή των ατόμων σε θρησκευτικές ομάδες. Η παρουσία της θρησκείας παραδοσιακά συνδέθηκε με την εμπειρία της κοινότητας, δημιουργώντας το συλλογικό αίσθημα της ταυτότητας με τη σύσφιξη των κοινωνικών δεσμών μέσα από την καλλιέργεια αισθημάτων εξάρτησης10.

Σύμφωνα με τη βιβλική παράδοση ότι χαρακτηρίζει την εικόνα της Εκκλησίας είναι η σύναξη του διασκορπισμένου λαού του Θεού11. Είναι ακόμη σύνηθες τα μέλη της Ορθόδοξης Εκκλησίας να χρησιμοποιούν τη φράση «πηγαίνω στην εκκλησία» ως υποκατάστατο του «πηγαίνω στον ναό όπου τελείται η Θεία Ευχαριστία»12.

Πρόκειται για την ευχαριστιακή σύναξη. Δηλαδή είναι η offline θρησκευτική έκφραση. Η ευχαριστιακή εμπειρία και το ασκητικό βίωμα αποτελούν τις δύο βασικές εκκλησιολογικές συνιστώσες που χαρακτηρίζουν διαχρονικά την Ορθόδοξη Παράδοση ενώ ο όρος Εκκλησία στη Καινή Διαθήκη σημαίνει κυρίως τη σύναξη σε ορισμένο τόπο13.

Η Θεία Λειτουργία αποτελεί την κορύφωση της χριστιανικής λατρείας, την οποία συνέστησε ο ίδιος ο Χριστός κατά το Μυστικό Δείπνο και έκτοτε η Εκκλησία τελεί τη Λειτουργία σε ανάμνηση της εντολής του ιδρυτή της14.

Ο Χριστιανισμός είναι θρησκεία λειτουργική και η Εκκλησία είναι πάνω απ’ όλα λατρεύουσα κοινότητα15. Η ανάμνηση των λόγων και των πράξεων του Ιησού Χριστού κατά τη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου βιώνεται μέσα από την εμπειρία της μετοχής στα μυστήρια της Εκκλησίας και ιδιαίτερα στη Θεία Ευχαριστία16.

Η θρησκευτική έκφραση στην Ορθόδοξη Θεία Ευχαριστία φανερώνεται ως το Σώμα του Θεανθρώπου, όπου οι «πολλοί» ενσωματώνονται στον «ένα» Χριστό. Η συμμετοχή με τη φυσική παρουσία στη τοπική ευχαριστιακή κοινότητα είναι το σημείο και ο τόπος βίωσης της πραγματικής παρουσίας του Θεού, βίωσης δια της Θείας Ευχαριστίας της ένωσης μαζί Του αλλά και της κοινωνίας και βίωσης του αισθήματος της ενότητας με τους αδελφούς17.

Υπάρχει δηλαδή η σωματική υπόσταση και αμεσότητα, όπου στη συνάθροιση μπορούν να μετέχουν σε ιερά μυστήρια, να συνυπάρξουν και να συνομιλήσουν με άλλους συνανθρώπους. Η ιερότητα αυτή της συνάντησης δύο προσώπων διώχνει κάθε υποκατάστατο μέσο και κάθε τεχνική υποστήριξη, τα οποία μπορούν να αλλοιώσουν την πραγματική εικόνα ενός ατόμου18.

Ο Απόστολος Παύλος στην Α’ προς Κορινθίους Επιστολή (ΣΤ’, στίχοι 14-15) αναφέρει ότι το ανθρώπινο σώμα είναι για να δοξάζουμε τον Κύριο και ο Κύριος θα δοξάσει το σώμα19.

Σήμερα όμως κυριαρχεί η «πίστη χωρίς ένταξη», δηλαδή η δημιουργία μιας θρησκευτικότητας χωρίς αναγκαστικά τη φυσική παρουσία των δρώντων υποκειμένων στις θρησκευτικές κοινότητες20.

Το «online religion» προσκαλεί τον επισκέπτη στη θρησκευτική διάσταση της ζωής μέσω διαδικτύου όπου συνδυάζονται η θεία λειτουργία, η προσευχή, τα τελετουργικά, ο διαλογισμός και το κήρυγμα21.

Μέσω της online θρησκευτικής έκφρασης προσφέρονται δυνατότητες online προσευχής (με τη συμπλήρωση ηλεκτρονικής φόρμας προσευχής ή αποστολής σχετικού ηλεκτρονικού μηνύματος), online άναμμα κεριού, εικονικού προσκυνήματος, συμμετοχής σε διαδικτυακό κήρυγμα ή συμμετοχή σε ακολουθίες, συμπροσευχές και συγχώρεση αμαρτιών. Δηλαδή, οι θρησκευτικές κοινότητες στο διαδίκτυο χρησιμοποιούν μοτίβα που θυμίζουν τις offline δραστηριότητες του πιστού (κήρυγμα, προσευχή, εξομολόγηση, παραίνεση και παραμυθία), ωστόσο με έναν εντελώς νέο τρόπο, όπου πλέον υπάρχει μια διαλεκτική σχέση οικείου-ξένου και σε ευρύτερο επίπεδο η διασύνδεση της online με την offline θρησκευτική δραστηριότητα22.

Η κουλτούρα του διαδικτύου δεν εκφράζει μόνο νέες μορφές θρησκευτικότητας ή θρησκευτικών πρακτικών, αλλά δημιουργεί και θρησκευτικές τάσεις ή θρησκευτικές ομάδες, δημιουργώντας το λεγόμενο «εικονικό» άτομο, το οποίο μπορεί να είναι ένα avatar δηλαδή ένα τεχνητό υποκατάστατο23. Όμως στην online θρησκευτική έκφραση, η μοναξιά αποτελεί κυρίαρχο συναίσθημα εκείνων που απομονώνονται σ’ αυτό και γι’ αυτό δεν θα πρέπει να λησμονούν πρωτίστως την ανθρωπιά τους, τη δίψα για αυθεντική και γνήσια διαπροσωπική επικοινωνία24.

Εάν θυμηθούμε όσα αναφέρει ο Γκύντερ Άντερς για την τηλεόραση, τότε και η online θρησκευτική έκφραση φέρνει τα γεγονότα σ’ εμάς και δεν πηγαίνουμε εμείς σε αυτά25. Τότε δεν είμαστε πια «μέσα στο κόσμο» αλλά απλώς αδιάφοροι παθητικοί καταναλωτές του. Από τη στιγμή που ο κόσμος μας επισκέπτεται ως εικόνα, όπως συμβαίνει στην Online θρησκευτική έκφραση, είναι μισός παρών και μισός απών με άλλα λόγια, μοιάζει με φάντασμα κι εμείς το ίδιο.

Το διαδίκτυο όμως δεν φαίνεται προς το παρόν να ακυρώνει τις παραδοσιακές θρησκείες ως προς το μέρος όπου συμπληρώνει σε ενημερωτικά θέματα σχετικά με δράσεις εκκλησιών και πρωτότυπα θρησκευτικά κείμενα των παραδοσιακών θρησκειών, τα οποία δεν θα ήταν εύκολα γνωστά στην offline θρησκευτική έκφραση ενώ παράλληλα αναπαράγει τις κύριες μορφές θρησκευτικής έκφρασης και παράλληλα καθιστά νέους επικοινωνητές αυτών, τους διαχειριστές των αντίστοιχων ιστοσελίδων.

Διαδικτυακοί κίνδυνοι από τη χρήση της θρησκευτικής έκφρασης και όρια μεταξύ θρησκευτικής ελευθερίας και παραβατικής συμπεριφοράς

Η τεχνολογία μας δημιουργεί την εντύπωση της αυτάρκειας, ότι μπορούμε να κάνουμε τα πάντα online. Αυτή ακριβώς η αυτάρκεια, που αυξάνει την αλαζονεία και τον εγωισμό, είναι και το ασφαλέστερο μέσο για την περαιτέρω κατάπτωσή και την απομάκρυνση από τον Θεό26. Με τον τρόπο αυτό χάνεται η αυτογνωσία και η θεογνωσία και θεοποιείται η τεχνολογία.

Με τη θρησκευτική χρήση του διαδικτύου νομίζουμε ότι λυτρωνόμαστε, αποκτούμε την ψευδαίσθηση ότι είναι ο σωτήρας μας και τελικά θεοποιούμε την τεχνολογία. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι πρέπει να περάσουμε στο άλλο άκρο δηλαδή από τεχνο-λάτρες να γίνουμε τεχνο-φοβικοί. Θα πρέπει η τεχνολογία να υφίσταται, να αναπτύσσεται και να υποτάσσεται στον άνθρωπο, να είναι εργαλείο για να κάνει καλύτερα τις εργασίες του. Δεν θα πρέπει ποτέ η online θρησκευτική έκφραση να μας βγάλει offline ούτε να μας βγάλει offline life.

Ένας από τους κινδύνους του διαδικτύου στη θρησκευτική έκφραση είναι και η παραπλάνηση για κοινή λατρεία όπου ο πιστός, ο οποίος είναι διαδικτυακός επισκέπτης, νομίζει ότι εκπληρώνει τη θρησκευτική έκφρασή του με την εκ του μακρόθεν συμμετοχή του, με την μη πραγματική αλλά την online επικοινωνία του27.

Κίνδυνοι με τη διαδικτυακή θρησκευτική έκφραση δημιουργούνται για τους μοναχούς, οι οποίοι αλλοιώνονται και αναλώνονται από την ανάμειξή τους σε περισσότερες εγκόσμιες μέριμνες που πλήττουν τις ασκητικές υποσχέσεις τους28.

Πλέον από τη θρησκευτική χρήση του διαδικτύου δημιουργείται ο κίνδυνος του «ασώματου» ανθρώπου όπου έχουμε έναν άνθρωπο, του οποίου το σώμα υπάρχει αλλά δεν κοινωνείται, δεν μετέχει στο άθλημα των σχέσεων29. Ο άνθρωπος όμως δεν μπορεί να υπάρξει ούτε να σωθεί μόνο ως σώμα ή μόνο ως ψυχή αλλά από κοινού ως σώμα και ψυχή.

Σύμφωνα με αναφορά του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων30, το 2018, από δημοσιευμένη επιστημονική έρευνα του Πανεπιστημίου Μπέιλορ, μέσα από έρευνα 1.714 ατόμων άνω των 18 ετών, οι άνθρωποι που περνάνε χρόνο στο διαδίκτυο, είναι πιθανότερο να αποστασιοποιηθούν από την παραδοσιακή θρησκεία τους, να θελήσουν να πειραματισθούν με άλλες θρησκείες ή αιρέσεις ή ακόμη να γίνουν τελείως άθεοι. Περνώντας χρόνο online, οι άνθρωποι νιώθουν ελεύθεροι περιπλανώμενοι και μπορούν να πειραματισθούν με μια ποικιλία θρησκευτικών ιδεών, ακόμη και συγκρουόμενων μεταξύ τους, έως ότου τελικά αποφασίσουν31.

Με τον τρόπο αυτό προάγεται ο θρησκευτικός ατομικισμός και όχι η συμμετοχή σε ομάδες. Προάγεται η διαμόρφωση ενός θρησκευτικού συγκρητισμού, μιας επιλογής και σύνθεσης θεωριών από διάφορες θρησκείες κατά το δοκούν του κάθε ατόμου χωρίς νομικούς ή άλλης φύσεως φραγμούς .

Ιδίως στο νομικό πλαίσιο χρήσης του διαδικτύου και των ιστοσελίδων ως μέσο θρησκευτικής έκφρασης, υπάρχει ασάφεια και έλλειψη ενός ενιαίου και δομικού πλαισίου λειτουργίας γεγονός που επιτρέπει την αυξημένη παραβατικότητα μέσα από ένα ψευδεπίγραφο πέπλο ελεύθερης θρησκευτικής έκφρασης.

Η απουσία συγκεκριμένου νομικού πλαισίου που να οριοθετεί συντεταγμένες μέσα στο διαδίκτυο έχει σαν αποτέλεσμα να οδηγεί σε παρερμηνείες, απόψεων και θέσεων, και εντάσεων μεταξύ προσώπων και κοινοτήτων32.

Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, με το Εγκύκλιο Σημείωμα υπ’ αριθμ. 187/15-1-2015 αναφέρθηκε στη λειτουργία ιστοσελίδων εκ μέρους εκκλησιαστικών φορέων και εκ μέρους κληρικών και μοναχών. Αναφέρει ότι η μέσω διαδικτύου απόπειρα ασκήσεως ποιμαντικής εκ μέρους των Εφημερίων, όσο καλοπροαίρετη και να είναι δεν είναι δυνατόν να υποκαταστήσει την ζώσα, βιωματική σχέση των πιστών μεταξύ τους και με τον Εφημέριο εντός του πλαισίου της Ενορίας ως ενεργού κυττάρου της εκκλησιαστικής ζωής.

Επίσης, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, στο ίδιο Εγκύκλιο Σημείωμα, θέτει και όρια συμπεριφοράς, καθορίζοντας ότι οι σελίδες Ενοριών στο διαδίκτυο θα μπορούν να λειτουργούν εφόσον ληφθεί σχετική απόφαση του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου της Ενορίας, η οποία χρειάζεται να εγκριθεί από το Μητροπολιτικό Συμβούλιο. Οι σελίδες θα πρέπει να μην προσβάλουν την τιμή και την υπόληψη ουδενός, ούτε να προβαίνουν στη προσωπική προβολή λαϊκών ή κληρικών. Θα πρέπει να αποβλέπουν στην ενημέρωση του κοινού για προγράμματα ακολουθιών της Ενορίας, την ιστορία της Ενορίας και για φιλανθρωπική δράση (εθελοντική αιμοδοσία, συγκέντρωση τροφίμων για συσσίτια κτλ).

Από την άλλη πλευρά, το διαδίκτυο δίνει τη δυνατότητα στην Εκκλησία να αποκτήσει μια εξωστρέφεια και να προωθήσει την ιεραποστολή της, σύμφωνα με την εντολή του Ιησού Χριστού «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος» (Ματθ.28, 19-20)33. Άλλωστε και οι Απόστολοι χρησιμοποίησαν την εποχή του Ιησού Χριστού τα κατάλληλα μέσα όπως πλοία και επιστολές για να διαδώσουν και να συμβάλλουν στην εξάπλωση του Χριστιανισμού34.

Η παρουσία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο χώρο του Ελληνικού Διαδικτύου

Το Διαδίκτυο και τα μέσα τα οποία αυτό προσφέρει για τη θρησκευτική έκφραση, τα χρησιμοποιεί και η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Ελλάδα. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος, διατηρεί στο χώρο του Ελληνικού Διαδικτύου, επίσημη ιστοσελίδα: https://www.ecclesia.gr/main_next.html στην Ελληνική και Αγγλική γλώσσα.

Μέσα από την ιστοσελίδα της υπάρχει πληροφόρηση και σχετικό υλικό για την Ιερά Σύνοδο, τον Αρχιεπίσκοπο, τις Μητροπόλεις (αφορά την διοικητική δομή και οργάνωση της εκκλησιαστικής ζωής στην Ελλάδα), το Ραδιόφωνο, την Επικαιρότητα, τα Περιοδικά, τους Οργανισμούς της Εκκλησίας της Ελλάδος, τον Πολιτισμό, το Κοινωνικό Έργο, Επετειακά θέματα (όπως 1821-2021: 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση) και τρόποι επικοινωνίας μαζί της. Κάθε Μητρόπολη τόσο μέσα από τον επίσημο ιστότοπο της Εκκλησίας της Ελλάδος όσο και απευθείας από την ιστοσελίδα της, διατηρεί επίσημη ιστοσελίδα με δομή και παροχή πληροφοριών.

Παράλληλα, με την παρουσία των επίσημων ιστοσελίδων της Εκκλησίας της Ελλάδος στο χώρο του διαδικτύου, υπάρχουν ιστοσελίδες σχετιζόμενες με τη ειδησεογραφική θρησκευτική πληροφόρηση, όπως Ρομφαία: http://www.romfea.gr/, Δόγμα: http://www.dogma.gr/, Αμήν: http://www.amen.gr/, Ιερό Βήμα: http://www.ierovima.gr/[^35].

Η παρουσία αυτή στο Ελληνικό Διαδίκτυο, θα μπορούσε να γίνει ακόμα πιο ουσιαστική ιδίως στην επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών θρησκευτικών αφηγήσεων. Θα μπορούσαν να διοργανωθούν διαθρησκευτικές συζητήσεις, forum και αναλύσεις αλλά και επεξήγηση των δογμάτων της κάθε αφήγησης πέρα από την Ορθόδοξη Εκκλησία καθώς και να αναλυθούν οι λόγοι και οι διαφορές με την Καθολική Εκκλησία. Επίσης, να παρέχεται η δυνατότητα παρακολούθησης λειτουργιών και τελετών της Ορθόδοξης Εκκλησίας και από άτομα άλλων θρησκευμάτων, με δυνατότητα υποβολής ερωτήσεων για επεξήγηση εννοιών και δογμάτων. Η δυνατότητα livestreaming σε ομιλίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας, θα είναι επίσης μια ουσιαστική συμμετοχή στη κατανόηση δογμάτων και εννοιών από άτομα άλλων θρησκειών.

Τέλος, η δυνατότητα ανάρτησης στο διαδίκτυο, έντυπου υλικού σχετικά με το Ορθόδοξο Δόγμα και την άποψη της Ορθοδοξίας για τα άλλα θρησκευτικά αφηγήματα καθώς και τη θέση της για σύγχρονα κοινωνικά, οικονομικά και τεχνολογικά θέματα, θα βοηθήσει σημαντικά την επικοινωνία ενώ η ανάρτηση Ορθόδοξων βιβλίων και κειμένων στην πρωτότυπη γλώσσα και σε μετάφραση στην νεότερη Ελληνική γλώσσα ή στην Αγγλική γλώσσα (από δημοσιεύσεις άλλων Ορθόδοξων Εκκλησιών της Διασποράς) θα είναι ένα ακόμα ουσιαστικό βήμα επικοινωνίας.

Συμπεράσματα

Μέσα από τις νέες μορφές θρησκευτικής έκφρασης, θα σώζεται ο άνθρωπος στα εικονικά βασίλεια δίχως το βάρος των σωμάτων. Όμως, είναι δυνατή η σωτηρία από ένα ανθρώπινο δημιούργημα, δίχως τη μετοχή στα Μυστήρια της Εκκλησίας35;

Η απουσία και αποξένωση της Εκκλησίας και της θεολογίας από το σύγχρονο κόσμο δεν θα επιφέρει οφέλη αλλά αντιθέτως έλλειμμα θεολογικό και παιδαγωγικό, το οποίο θα δώσει έδαφος για ανάπτυξη θεωριών και θρησκειών, ίσως αμφιβόλου αξίας και ουσίας όπως είναι ο θρησκευτικός φανατισμός, παραθρησκευτικές επικίνδυνες οργανώσεις, προσηλυτισμό και ακραίες συμπεριφορές36.

Το έργο της Εκκλησίας είναι να συνοδεύει τον άνθρωπο στην πορεία του και το Διαδίκτυο αποτελεί, μη αναστρέψιμα, αναπόσπαστο μέρος αυτής της διαδρομής37. Είναι θεμελιώδης ευθύνη της Εκκλησίας να μεταφέρει σε κάθε περιβάλλον, επομένως και στο διαδικτυακό, την πλήρη και ολοκληρωμένη αντίληψή της για τον κόσμο και τον άνθρωπο38. Η καλλιέργεια των αρετών και η συμμετοχή στα Μυστήρια της Εκκλησίας οδηγούν τον άνθρωπο στη σωτηρία ως δωρεά και των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδος39.

Χρειάζεται να είμαστε ενήμεροι για όλα τα είδη επικοινωνίας, να κατανοούμε τη λειτουργία των επιστημονικών μέσων και οι δύο διστάσεις offline και online καλούνται να εναρμονιστούν και να ενσωματωθούν όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα σε μια ζωή φτιαγμένη από πλήρεις και ειλικρινείς σχέσεις, προσπαθώντας να κατευθύνουν τον άνθρωπο προς τη νέα Ιερουσαλήμ ώστε να φωτιστούν από το φως και τη δόξα του Κυρίου40.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Πηγές

Η Καινή Διαθήκη, (1982), μετά συντόμου ερμηνείας, υπό Παν. Τρεμπέλα, Εκδόσεις Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα.

Δευτερεύουσες βιβλιογραφικές αναφορές

Αλιβίζος, Σ., (2009), Παιδαγωγικές διαστάσεις των νέων μέσων, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα.

Αλμπανάκη, Ξ., (2013), Η θρησκευτική πραγματικότητα του 21ου αιώνα μέσα από τον κυβερνοχώρο. Θεσμικό πλαίσιο, προβληματικές και προεκτάσεις, Επιστημονικό Εκπαιδευτικό Περιοδικό «eκπ@ιδευτικός κύκλος», τόμος 1, τεύχος 3, σ.87-102.

Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα.

Αρχιμανδρίτης Αρίσταρχος Γκρέκας, (2022), Τεχνητή Νοημοσύνη και Άνθρωπος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα.

Γερούκαλη, Δ., (2018), Επιλεγόμενα, στο Συλλογικό τόμο: Μετάνθρωπος: Ζώντας σ’ έναν ψηφιακό κόσμο, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα.

Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), Περί Εκκλησίας, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα.

Halabi, Eva (Σάρα Μοναχή), (2012), Η χρήση του Διαδικτύου στην ποιμαντική πράξη της Εκκλησίας, Διδακτορική Διατριβή υποβληθήσα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή – Τμήμα Θεολογίας.

Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, Εγκύκλιον Σημείωμα 187/15-1-2015

Καραμούζης, Π., (2015), Η αναπαραγωγή των θρησκευτικών δομών εξουσίας στο διαδίκτυο, Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, 8 (1), σ.1-8.

Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα, (2009), Η Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία στην Ορθόδοξη Παράδοση, Θεολογία, 4, σ.5-25.

Μπεκριδάκης, Δ., (2018), Machina ex Deo: Στοχασμοί γύρω από τον θεολογικό πυρήνα της σύγχρονης τεχνολογίας, στο Συλλογικό τόμο: Μετάνθρωπος: Ζώντας σ’ έναν ψηφιακό κόσμο, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα.

Παπαδημητρακόπουλου, Κ.Γ., (2015), Τεχνολατρία! Γιατί;, Εκδόσεις «Φωτοδότες», Αθήνα.

Τσίλης, Ν., (2019), Διασυνδεδεμένη θρησκευτικότητα. Ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων στη θρησκευτική νοηματοδότηση του κόσμου, Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Φίλιας, Γ., (2002), Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Β’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα.

Ηλεκτρονικές Πηγές

Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, (19/1/2018), Το διαδίκτυο απομακρύνει το άτομο από την παραδοσιακή θρησκεία, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 12/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.in.gr/2018/01/19/b-science/to-diadiktyo-apomakrynei-to-atomo-apo-tin-paradosiaki-thriskeia/

Γιαγκάζογλου, Στ., (Ιούνιος 2015), Εκκλησία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://ikivotos.gr/post/239/ekklhsia-kai-diadiktyo

Επίσημη Ιστοσελίδα της Εκκλησίας της Ελλάδος: https://www.ecclesia.gr/main_next.html

Μητροπολίτης Χόνγκ Κόνγκ και Άπω Ανατολής Νεκτάριος Τσίλης, (2013), Θρησκεία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.academia.edu/30180447/%CE%98%CE%A1%CE%97%CE%A3%CE%9A%CE%95%CE%99%CE%91_%CE%9A%CE%91%CE%99_%CE%94%CE%99%CE%91%CE%94%CE%99%CE%9A%CE%A4%CE%A5%CE%9F_RELIGION_AND_INTERNET_

Παπαϊωάννου, Ν., (2022), Θρησκευτική παρουσία στο διαδίκτυο: online διάδοση του Ευαγγελίου, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 2/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/01/thriskeftiki-parousia-sto-diadiktio-online-diadosi-tou-evangeliou/

π.Καππές, Α., (2021), Οι διαφορές μεταξύ της online και offline θρησκευτικής έκφρασης, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 2/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://iaitoloakarnania.gr/2021/05/oi-diafores-metaxy-tis-online-kai-offline-thriskeytikis-ekfrasis/

π.Χαρ.(Λίβυος) Παπαδόπουλος, (12/10/2019), Ένας «ασώματος» άνθρωπος στην πλατεία του internet, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 9/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://antifono.gr/%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CE%B1%CF%83%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%82-%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82/

Παραπομπές

  1. Παπαδημητρακόπουλου, Κ.Γ., (2015), Τεχνολατρία! Γιατί;, Εκδόσεις «Φωτοδότες», Αθήνα, σ.3 ↩

  2. Αλμπανάκη, Ξ., (2013), Η θρησκευτική πραγματικότητα του 21ου αιώνα μέσα από τον κυβερνοχώρο. Θεσμικό πλαίσιο, προβληματικές και προεκτάσεις, Επιστημονικό Εκπαιδευτικό Περιοδικό «eκπ@ιδευτικός κύκλος», τόμος 1, τεύχος 3, σ.88 ↩

  3. Γιαγκάζογλου, Στ., (Ιούνιος 2015), Εκκλησία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://ikivotos.gr/post/239/ekklhsia-kai-diadiktyo ↩

  4. Μπεκριδάκης, Δ., (2018), Machina ex Deo: Στοχασμοί γύρω από τον θεολογικό πυρήνα της σύγχρονης τεχνολογίας, στο Συλλογικό τόμο: Μετάνθρωπος: Ζώντας σ’ έναν ψηφιακό κόσμο, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα, σ.173 ↩

  5. Μπεκριδάκης, Δ., (2018), Machina ex Deo: Στοχασμοί γύρω από τον θεολογικό πυρήνα της σύγχρονης τεχνολογίας, στο Συλλογικό τόμο: Μετάνθρωπος: Ζώντας σ’ έναν ψηφιακό κόσμο, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα, σ.173 ↩

  6. Καραμούζης, Π., (2015), Η αναπαραγωγή των θρησκευτικών δομών εξουσίας στο διαδίκτυο, Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, 8 (1), σ.3-4 ↩

  7. Αλιβίζος, Σ., (2009), Παιδαγωγικές διαστάσεις των νέων μέσων, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.133 ↩

  8. Παπαδημητρακόπουλου, Κ.Γ., (2015), Τεχνολατρία! Γιατί;, Εκδόσεις «Φωτοδότες», Αθήνα, σ.14-15 ↩

  9. Αλιβίζος, Σ., (2009), Παιδαγωγικές διαστάσεις των νέων μέσων, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.139 ↩

  10. Καραμούζης, Π., (2015), Η αναπαραγωγή των θρησκευτικών δομών εξουσίας στο διαδίκτυο, Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, 8 (1), σ.3 ↩

  11. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), Περί Εκκλησίας, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.167 ↩

  12. Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα, (2009), Η Ευχαριστιακή Εκκλησιολογία στην Ορθόδοξη Παράδοση, Θεολογία, 4, σ.14 ↩

  13. Γιαγκάζογλου, Στ., (2002), Περί Εκκλησίας, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.166 ↩

  14. Φίλιας, Γ., (2002), Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Β’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.15 ↩

  15. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.231 ↩

  16. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.231-232 ↩

  17. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο Συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.236 ↩

  18. π.Καππές, Α., (2021), Οι διαφορές μεταξύ της online και offline θρησκευτικής έκφρασης, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 2/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://iaitoloakarnania.gr/2021/05/oi-diafores-metaxy-tis-online-kai-offline-thriskeytikis-ekfrasis/

    ↩

  19. Η Καινή Διαθήκη, (1982), μετά συντόμου ερμηνείας, υπό Παν. Τρεμπέλα, Εκδόσεις Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, σ.676 ↩

  20. Καραμούζης, Π., (2015), Η αναπαραγωγή των θρησκευτικών δομών εξουσίας στο διαδίκτυο, Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, 8 (1), σ.3 ↩

  21. Καραμούζης, Π., (2015), Η αναπαραγωγή των θρησκευτικών δομών εξουσίας στο διαδίκτυο, Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, 8 (1), σ.4 ↩

  22. Μητροπολίτης Χόνγκ Κόνγκ και Άπω Ανατολής Νεκτάριος Τσίλης, (2013), Θρησκεία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.academia.edu/30180447/%CE%98%CE%A1%CE%97%CE%A3%CE%9A%CE%95%CE%99%CE%91_%CE%9A%CE%91%CE%99_%CE%94%CE%99%CE%91%CE%94%CE%99%CE%9A%CE%A4%CE%A5%CE%9F_RELIGION_AND_INTERNET_, σ.49 ↩

  23. Τσίλης, Ν., (2019), Διασυνδεδεμένη θρησκευτικότητα. Ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων στη θρησκευτική νοηματοδότηση του κόσμου, Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, σ.259 ↩

  24. Γιαγκάζογλου, Στ., (Ιούνιος 2015), Εκκλησία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://ikivotos.gr/post/239/ekklhsia-kai-diadiktyo ↩

  25. Γερούκαλη, Δ., (2018), Επιλεγόμενα, στο Συλλογικό τόμο: Μετάνθρωπος: Ζώντας σ’ έναν ψηφιακό κόσμο, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα, σ.324, ο Γκύντερ Άντερς σε κείμενά του από το 1956 αναφέρεται στη τηλεόραση και στο ραδιόφωνο, τα οποία μεταξύ άλλων φέρνουν τον κόσμο στο σπίτι μας και εμείς δεν μπαίνουμε στο κόπο να το εξερευνήσουμε με αποτέλεσμα να μην αποκτούμε εμπειρία. ↩

  26. Παπαδημητρακόπουλου, Κ.Γ., (2015), Τεχνολατρία! Γιατί;, Εκδόσεις «Φωτοδότες», Αθήνα, σ.33 ↩

  27. π.Καππές, Α., (2021), Οι διαφορές μεταξύ της online και offline θρησκευτικής έκφρασης, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 2/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://iaitoloakarnania.gr/2021/05/oi-diafores-metaxy-tis-online-kai-offline-thriskeytikis-ekfrasis/ ↩

  28. Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, Εγκύκλιον Σημείωμα 187/15-1-2015, σ.3 ↩

  29. π.Χαρ.(Λίβυος) Παπαδόπουλος, (12/10/2019), Ένας «ασώματος» άνθρωπος στην πλατεία του internet, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 9/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://antifono.gr/%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CE%B1%CF%83%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%82-%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82/ ↩

  30. Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, (19/1/2018), Το διαδίκτυο απομακρύνει το άτομο από την παραδοσιακή θρησκεία, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 12/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.in.gr/2018/01/19/b-science/to-diadiktyo-apomakrynei-to-atomo-apo-tin-paradosiaki-thriskeia/ ↩

  31. Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, (19/1/2018), Το διαδίκτυο απομακρύνει το άτομο από την παραδοσιακή θρησκεία, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 12/2/2023 από την ιστοσελίδα https://www.in.gr/2018/01/19/b-science/to-diadiktyo-apomakrynei-to-atomo-apo-tin-paradosiaki-thriskeia/ ↩

  32. Αλμπανάκη, Ξ., (2013), Η θρησκευτική πραγματικότητα του 21ου αιώνα μέσα από τον κυβερνοχώρο. Θεσμικό πλαίσιο, προβληματικές και προεκτάσεις, Επιστημονικό Εκπαιδευτικό Περιοδικό «eκπ@ιδευτικός κύκλος», τόμος 1, τεύχος 3, σ.3-4 ↩

  33. Παπαϊωάννου, Ν., (2022), Θρησκευτική παρουσία στο διαδίκτυο: online διάδοση του Ευαγγελίου, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 2/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2022/01/thriskeftiki-parousia-sto-diadiktio-online-diadosi-tou-evangeliou/ ↩

  34. π.Καππές, Α., (2021), Οι διαφορές μεταξύ της online και offline θρησκευτικής έκφρασης, κείμενο το οποίο ανακτήθηκε στις 2/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://iaitoloakarnania.gr/2021/05/oi-diafores-metaxy-tis-online-kai-offline-thriskeytikis-ekfrasis/ ↩

  35. Αρχιμανδρίτης Αρίσταρχος Γκρέκας, (2022), Τεχνητή Νοημοσύνη και Άνθρωπος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ.280 ↩

  36. Αλμπανάκη, Ξ., (2013), Η θρησκευτική πραγματικότητα του 21ου αιώνα μέσα από τον κυβερνοχώρο. Θεσμικό πλαίσιο, προβληματικές και προεκτάσεις, Επιστημονικό Εκπαιδευτικό Περιοδικό «eκπ@ιδευτικός κύκλος», τόμος 1, τεύχος 3, σ.99 ↩

  37. Γιαγκάζογλου, Στ., (Ιούνιος 2015), Εκκλησία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://ikivotos.gr/post/239/ekklhsia-kai-diadiktyo ↩

  38. Γιαγκάζογλου, Στ., (Ιούνιος 2015), Εκκλησία και Διαδίκτυο, ανακτήθηκε στις 15/2/2023 από την ιστοσελίδα: https://ikivotos.gr/post/239/ekklhsia-kai-diadiktyo ↩

  39. Αρχιμανδρίτης Αρίσταρχος Γκρέκας, (2022), Τεχνητή Νοημοσύνη και Άνθρωπος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ.274 ↩

  40. Halabi, Eva (Σάρα Μοναχή), (2012), Η χρήση του Διαδικτύου στην ποιμαντική πράξη της Εκκλησίας, Διδακτορική Διατριβή υποβληθείσα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή – Τμήμα Θεολογίας, σ.416 ↩