Κεφάλαιο 1ο

Σύντομο βιογραφικό σημείωμα π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ

Ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979), Ρώσος θεολόγος, αποτελεί κατά κοινή ομολογία τη σημαντικότερη θεολογική μορφή του 20ου αιώνα, όχι μόνο στο χώρο της ορθόδοξης Ρωσικής Διασποράς, αλλά της Ορθόδοξης θεολογίας γενικότερα και έχει χαρακτηριστεί από έναν εκ των επιφανέστερων μαθητών του, τον μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, ως «ο οικουμενικός διδάσκαλος»1.

Γεννήθηκε στις 28 Αυγούστου 1893 στο Ελισάβετγκραντ κοντά στην Οδησσό2. Το 1910 σε ηλικία σχεδόν 17 ετών, δημοσιεύει την πρώτη ακαδημαϊκή του εργασία. Σπουδάζει κλασική φιλολογία και φιλοσοφία και το 2019 γίνεται δεκτός ως επισκέπτης καθηγητής της Ιστορίας και Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Οδησσού3. Μετά την Οκτωβριανή επανάσταση αναγκάζεται να φύγει από τη Ρωσία και ζει αρχικά στην Ευρώπη (Σόφια, Πράγα, Παρίσι), ενώ από το 1948 μέχρι το τέλος της ζωής του θα μείνει στην Αμερική όπου διδάσκει Δογματική, Πατρολογία και άλλα θεολογικά θέματα ιδίως στα Πανεπιστήμια Χάρβαρντ και Πρίνστον ενώ αφήνει σημαντικό έργο δημοσιεύσεων4.

Τα θεολογικά ενδιαφέροντα του Φλωρόφσκυ είναι πολλά και ποικίλα, τα οποία καταγράφονται ως κληρονομιά και παρακαταθήκη στο πολύτομο και πολύτιμο έργο του και τα οποία έχουν ως αφετηρία την Αγία Γραφή, τα πατερικά κείμενα καθώς και τη βαθιά γνώση της ιστορίας5.

Το θεολογικό έργο του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ

Ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, με τη δημιουργική στροφή του, στην παράδοση των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας έδειξε το δρόμο για τη δημιουργική ανάκτηση του πατερικού ήθους και φρονήματος στη σύγχρονη ορθόδοξη θεολογία6.

Θεωρείται ως θεολόγος της νεοπατερικής σύνθεσης ενώ οι ιστορικές, πατρολογικές και εκκλησιολογικές μελέτες του μαρτυρούν την έντονη πρόσδεσή του στον «εκχριστιανισμένο Ελληνισμό» των Πατέρων της Εκκλησίας.

Στο έργο του «Χριστιανισμός και Πολιτισμός» και ιδίως στο δεύτερο κεφάλαιό του αναφέρεται στη δύσκολη θέση του Χριστιανού ιστορικού θεωρώντας ότι ο Χριστιανισμός είναι θρησκεία των ιστορικών7. Δίδει μεγάλη σημασία στην ιστορική διάσταση της χριστιανικής πίστης γιατί στο σημείο αυτό εντοπίζει τις μεγαλύτερες δυσκολίες8.

Θεωρεί ότι ένας μέσος πιστός είναι σπάνια ενημερωμένος ότι έχει ουσιαστικό καθήκον να σπουδάσει την ιστορία. Αυτό συμβαίνει σύμφωνα πάντα με τον ίδιο γιατί οι άνθρωποι ενδιαφέρονται περισσότερο για την «αιώνια αλήθεια» του κηρύγματος παρά για εκείνα που φθάνουν να τα παραδεχθούν σαν ιστορικά «περιστατικά»9. Ο Φλωρόφσκυ οικοδομεί το θεολογικό του πρόγραμμα ακολουθώντας την ιστορία της σωτηρίας10.

Ο Χριστιανισμός για τον Φλωρόφσκυ είναι θρησκεία των ιστορικών, βλέπει δηλαδή τη Γραφή και την αποστολική παράδοση σε ιστορική προοπτική σωτηρίας, αντιστεκόμενος σε οποιαδήποτε ερμηνευτική θεωρία η οποία μεταβάλλει τη Γραφή σε ένα άχρονο ή «υπερχρονικό» και ομοιογενές κατασκεύασμα11. Ο ιστορικός χαρακτήρας της αποκάλυψης και δράσης του Θεού στον κόσμο χαρακτηρίζει τη βιβλική παράδοση στο σύνολό της12.

Ενώ ο Χριστιανισμός καταφεύγει σε γεγονότα, οι άνθρωποι ερμηνεύουν τα γεγονότα της ιστορίας σαν εικόνες ή σύμβολα δηλαδή σαν τυπικές περιπτώσεις, μεταβάλλοντας την ιστορία της σωτηρίας σε ένα είδος εποικοδομητικής παραβολής13. Αυτή την αντι-ιστορική υφή της σύγχρονης Δυτικής θεολογικής σκέψης, η «απομυθοποίηση» του χριστιανικού μηνύματος, αποκαλείται από την Φλωρόφσκυ ως «αφιστορικοποίηση»14.

Ο Χριστιανισμός είναι μαρτυρία πίστεως σε ορισμένα γεγονότα του παρελθόντος όπως αναφέρει ο Φλωρόφσκυ. Όμως διαβάζοντας το Σύμβολο της Πίστεως, είναι και μαρτυρία σχετικά με τα έσχατα, τα μελλοντικά γεγονότα, αυτά που θα συμβούν. Η προσδοκία για ανάσταση νεκρών είναι η πεμπτουσία της πίστεως και του κηρύγματος της Εκκλησίας, το επίκεντρο του κηρύγματος των Αποστόλων σε συσχετισμό με την ένδοξη Ανάσταση του Κυρίου Ιησού Χριστού15. Ο Απόστολος Παύλος επιμένει στο θέμα αυτό, γιατί αν ο Κύριος δεν αναστήθηκε, παρέμεινε δηλαδή σαν κοινός άνθρωπος αιχμάλωτος της φθοράς και του θανάτου, τότε το κήρυγμα αυτού και των άλλων Αποστόλων χάνει ολοσχερώς το νόημά του16.

Ο Φλωρόφσκυ αναφέρει ότι το ίδιο το χριστιανικό Πιστεύω είναι ουσιαστικά ιστορικό. Η πίστη ενοποιεί την ιστορία για να καταστήσει αντιληπτή τη συνέχειά της, αποκαλύπτει μέσα στην ιστορία νόμους της θείας πρόνοιας που ερμηνεύουν την πορεία της17. Είναι μια ιστορία της σωτηρίας από τη δημιουργία προς τη τελείωση, μέχρι το τέλος της ιστορίας. Όλα τα γεγονότα φαίνονται πως βρίσκονται στα πλαίσια μιας και μοναδικής οικονομίας της σωτηρίας στο χρόνο18.

Η έννοια του χρόνου είναι μια sine qua non διάσταση για την ορθή κατανόηση της φλωροφσκικού έργου. Για τον Φλωρόφσκυ ο χριστιανισμός είναι θρησκεία ιστορικών γεγονότων-μαρτυριών της αλήθειας και υπό αυτή την έννοια είναι «η μόνη αληθινή θεολογία»19.

Στο συγκεκριμένο κείμενο ο Φλωρόφσκυ υποστηρίζει ότι τα χριστολογικά γεγονότα είναι κατεξοχήν εσχατολογικά διότι: α) ολοκληρώνουν την απολύτρωση του ανθρώπινου γένους, β) εκπληρώνουν τη μεσσιανική προσδοκία του λαού του Θεού και γ) πληρώνουν τον χρόνο και προσδίδουν μια νέα νοηματοδότηση στη ζωή του ανθρώπου20.

Στο έργο του Φλωρόφσκυ, κεντρική θέση κατέχει η Χριστολογία, την οποία εντοπίζει σε όλες τις εκφάνσεις της πνευματικής ιστορίας και στα δόγματα της Εκκλησίας, τα οποία έχουν εξάπαντος σωτηριολογικό χαρακτήρα21. Το στοιχείο όμως εκείνο που αποτελεί το σήμα κατατεθέν του θεολογικού του έργου και τη σημαντικότερη συμβολή του στην θεολογική αναγέννηση της εποχής του δεν είναι άλλο από αυτό που ο ίδιος ονόμασε «Νέο-Πατερική σύνθεση22.

Σκοπός της παρούσας σύντομης μελέτης είναι η παρουσίαση της σημασίας της ιστορίας στη Θεολογία. Αναλυτικότερα, σκοπός του πρώτου κεφαλαίου ήταν η συνοπτική παρουσίαση του βιογραφικού σημειώματος και του θεολογικού έργου του πατήρ Γεώργιου Φλωρόφσκυ. Στο επόμενο κεφάλαιο, θα γίνει αναφορά για τα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα που αναφέρει ο Φλωρόφσκυ σε ένα σύντομο εισαγωγικό κείμενό του, σε συνάρτηση με την Αγία Γραφή και το Σύμβολο της Πίστεως. Στο τρίτο κεφάλαιο θα παρουσιαστεί η μεθοδολογική θέση και η ερμηνευτική σπουδαιότητα της Χριστολογίας ενώ στο τέταρτο κεφάλαιο θα παρουσιαστούν συνοπτικά οι κίνδυνοι από μια ανιστορική προσέγγιση της Χριστιανικής πίστης. Τέλος στο πέμπτο κεφάλαιο θα επιχειρηθεί η εξαγωγή ορισμένων συμπερασμάτων.

Κεφάλαιο 2ο

Τα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα κατά Φλωρόφσκυ

Η διαφορετική θεώρηση που ονομάζεται «εσχατολογική προοπτική της ιστορίας» δεν θεωρεί τα ιστορικά γεγονότα απλώς αντικειμενικά, αναγκαστικά ή τυχαία φαινόμενα, αλλά χρειάζονται ερμηνεία και έχουν εσχατολογική προοπτική. Όλα τα γεγονότα του Χριστού είναι εσχατολογικά23.

Στο εξεταζόμενο κείμενο του Φλωρόφσκυ, τα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα είναι η ανάμνηση των Magnalia Dei, δηλαδή των σπουδαίων ή μεγαλειωδών πράξεων του Θεού στην ανθρώπινη ιστορία καθώς και αυτών που αναμένεται να συμβούν.

Είναι αυτό που ο Φλωρόφσκυ αναφέρει ως μια «ιστορία σωτηρίας» από τη δημιουργία προς την έσχατη κρίση και το τέλος της ιστορίας. Τα βαρυσήμαντα γεγονότα για το Φλωρόφσκυ είναι η ενσάρκωση, η έλευση του Μεσσία και ιδίως η σταύρωση και ανάσταση. Είναι τα βαρυσήμαντα γεγονότα τα οποία αναφέρονται στην Αγία Γραφή και στο Σύμβολο της Πίστης και θα παρουσιαστούν αναλυτικότερα παρακάτω.

Η Αγία Γραφή για τα ιστορικά γεγονότα

Η Αγία Γραφή είναι ουσιαστικά ιστορική, καθόσον αποτελεί κυρίως καταγραφή των θείων ενεργειών, που προσεγγίζονται μόνο δια της ιστορίας και όχι τόσο μία παρουσίαση των αιώνιων μυστηρίων του Θεού24. Ο Θεός συναντά τον άνθρωπο στην ιστορία, δηλαδή στο ανθρώπινο στοιχείο, στο επίκεντρο της καθημερινής ανθρώπινης ύπαρξης25.

Η ιστορία ανήκει στον Θεό και ο Θεός εισέρχεται στην ανθρώπινη ιστορία. Ο βιβλικός Θεός αποκαλύπτεται μέσα στην ιστορία, για να συναντηθεί με τον άνθρωπο και τον κόσμο26.

Για τον Φλωρόφσκυ, η Αγία Γραφή είναι ουσιαστικά ιστορική, καθόσον αποτελεί κυρίως καταγραφή των θείων ενεργειών, που προσεγγίζονται μόνο δια της ιστορίας και όχι τόσο μία παρουσίαση των αιώνιων μυστηρίων του Θεού27.

Το μεταφυσικό στήριγμα του κόσμου είναι η βουλή του Θεού, η δημιουργική του θεία ενέργεια28, όπως άλλωστε αναφέρεται (Ψαλμ. 134,6):

πάντα, ὅσα ἠθέλησεν ὁ Κύριος ἐποίησεν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ

γῇ, ἐν ταῖς θαλάσσαις καὶ ἐν πάσαις ταῖς ἀβύσσοις·

δηλαδή Αυτός δια της παντοδυναμίας, της πανσοφίας και αγαθότητός του,

εδημιούργησεν όλα όσα ηθέλησεν στον ουρανόν, εις την γην και

την θάλασσαν, και εις όλα τα αβυσσαλέα βάθη των ωκεανών29.

Επίσης, στη Γένεσις (1, 1-5) και (2, 1-4), αναφέρεται η δημιουργία του ουρανού και της γης από το Θεό. Σε πολλά άλλα χωρία της Αγίας Γραφής, υπάρχουν αναφορές σχετικά με την ενανθρώπηση του Θεού και τη σωτηρία του κόσμου όπως: Λουκάς (1, 26-33), Ματθαίος (16, 13-16), Ά Ιωάννου (2, 22-23), Α’ Ιωάννου (5, 11-12), Ιωάννη (1, 1-3 και 3, 14 και 8, 42 και 8, 46), Κολοσσαείς (2, 9-10), Α’ Τιμόθεον (2, 5-6 και 3, 16).

Στα συγκεκριμένα χωρία αναφέρεται η εμφάνιση του αγγέλου Γαβριήλ στην Μαριάμ για τη σύλληψη υιού που θα τον ονομάσει Ιησού, αναφέρεται ο Θεός και Λόγος ο οποίος έγινε άνθρωπος και έστησε τη σκηνή ανάμεσά μας, ότι ένας είναι ο Θεός και ένας ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων (ο Ιησούς Χριστός), καθώς και ότι ο Θεός μας χάρισε την αιώνια ζωή και αυτή η ζωή υπάρχει στην κοινωνία με τον Υιό του.

Η σταύρωση που αναφέρει ο Φλωρόφσκυ ως βαρυσήμαντο ιστορικό γεγονός περιγράφετε ιδίως στο Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο. Στο κεφάλαιο ΙΘ’ περιγράφετε η μαστίγωση του Ιησού, ο εμπαιγμός του, η παράδοση από τον Πιλάτο για να σταυρωθεί, η σταύρωση και ο θάνατος, ο λογχισμός και η ταφή του30.

Το άλλο βαρυσήμαντο γεγονός, το σημαντικότερο, αυτό της Ανάστασης, περιγράφετε στους Κολοσσαείς (1, 18-22), Εφεσίους (1, 20-23 και 1, 3-8), Ιωάννη (Κ’), Α’ Κορινθίους (15, 13-22 και 6, 14). Η εμφάνιση του Αναστάντος Κυρίου στη Μαγδαληνή και στους μαθητές του είναι το κύριο γεγονός γιατί μέσα από την Ανάσταση, όπως ο Θεός ανέστησε τον Κύριο, με τη δύναμή του θα αναστήσει και εμάς τους ανθρώπους (Α΄Κορινθίους 6, 14).

Η ιδέα της αναστάσεως διατυπωμένη ήδη από την Παλαιά Διαθήκη, αποβαίνει το κέντρο της πίστεως και της ελπίδας των χριστιανών αφότου ο ίδιος ο Χριστός ξανάρθε στη ζωή ως «πρωτότοκος εκ των νεκρών»31.

Τέλος η έσχατη κρίση που αναφέρει ο Φλωρόφσκυ στο εξεταζόμενο κείμενό του είναι η εσχατολική προσδοκία και η πρόγευση της Βασιλείας, τα οποία αναφέρονται στα Ευαγγέλια κατά Μάρκον (1, 14-15 και 9, 1), Ματθαίον (6, 33 και 7, 21 και 13, 45 και 25, 34), Λουκάν (8, 10), Ιωάννην (6, 54), Ρωμαίους (14, 17), Α’ Κορινθίους (11, 26) και Β’ Κορινθίους (6, 2). Επίσης στα συγκεκριμένα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα αναφέρεται η Αποκάλυψις (2, 7 και 22, 12-14 και 21, 1-8).

Το Σύμβολο της Πίστεως

Το Σύμβολο της Πίστεως ονομάζεται και Σύμβολο Νικαίας Κωνσταντινουπόλεως διότι καταρτίστηκε επίσημα στην πρώτη Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια (το 325μ.Χ.) και στη δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο στη Κωνσταντινούπολη (το 381μ.Χ.)32.

Το Σύμβολο της Πίστεως ανακεφαλαιώνει όλη την ιστορική πραγματικότητα ενός μοναδικού ιστορικού σχήματος, της «Ιστορίας της Σωτηρίας», τα Magnalia Dei, δηλαδή από τη Δημιουργία προς τη Συντέλεια, τη Δευτέρα Παρουσία και το Τέλος της Ιστορίας33.

Ο Φλωρόφσκυ αναφέρεται στη δημιουργία, την ενσάρκωση και έλευση του Μεσσία, τη σταύρωση, ανάσταση και την έσχατη κρίση, το τέλος της ιστορίας.

Η δημιουργία της κτίσης εκ του μη όντος, αναφέρεται στο πρώτο κιόλας άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως:

ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων.

δηλαδή, ολόκληρη η κτιστή πραγματικότητα προέρχεται από τη βούληση και την ενέργεια του Θεού, αλλά όχι από τη θεία ουσία του34. Ο Θεός είναι άκτιστος και η φύση του κόσμου είναι διαφορετική προς τη φύση του Θεού. Εφόσον ο κόσμος έχει αρχή, υπόκειται στη μεταβλητότητα και στην τάση επιστροφής στο μηδέν και στον αφανισμό.

Στο συγκεκριμένο άρθρο γίνεται διάκριση μεταξύ κτιστού και ακτίστου. Ο κόσμος δημιουργείται εκ του μηδενός, δεν έχει ουσιαστική συγγένεια με το Θεό, δεν είναι αιώνιος κατά φύση, χαρακτηρίζεται από μια ροπή προς το μηδέν και γι΄αυτό έχει ζωτική σημασία η σύνδεση και η σχέση του με τον Θεό35.

Ο φυσικός κόσμος αποτελεί οντότητα πραγματική και δεν είναι σκιώδες απείκασμα ενός άλλου τελειότερου πνευματικού κόσμου, ο οποίος είναι και ο μόνος υπαρκτός και πραγματικός, ούτε είναι διακόσμηση ύλης προυφεστώσης (Πλατωνισμός), ούτε προϊόν δεύτερης κακής αρχής, ενός θεού κατώτερου και κακού (Γνωστικισμός) αλλά έχει θετική αξία και υπηρετεί ένα σκοπό36.

Ο Φλωρόφσκυ αναφέρεται στην ενσάρκωση και έλευση του Ιησού, η οποία αναφέρεται στο τρίτο άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως:

Τὸν δι’ ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα.

δηλαδή περιγράφεται ο λόγος της ενανθρώπισης του Θεού, ο οποίος ήταν η σωτηρία του κόσμου και του ανθρώπου. Επειδή ο κόσμος θα επιστρέψει στο μη ον, η μόνη δυνατότητα για να ξεπεραστεί η απειλή αυτή είναι η σύνδεση του κτιστού με τον άκτιστο Θεό37.

Η ενανθρώπηση του Υιού και Λόγου είναι η υπέρτατη έκφραση της συγκατάθεσης, φιλάνθρωπης οικονομίας και αγάπης του Θεού προς την ανθρωπότητα, η οποία εκδηλώνεται Τριαδικά38. Σκοπός και κατάληξη της δημιουργίας ολόκληρης είναι η κοινωνία με το Θεό, ενώ αρχέτυπο του ανθρώπου είναι ο ένσαρκος Λόγος, προς τον οποίο τείνει εξαρχής η ανθρωπότητα39. Ο Υιός και Λόγος του Θεού κινήθηκε από τη θέση του, μετατοπίστηκε από τον ουρανό και κατέβηκε στη γη40.

Με τη θεία ενανθρώπιση, στο πρόσωπο του Χριστού υπάρχουν υποστατικά ενωμένες δύο πλήρεις και ακέραιες φύσεις, η φύση του Θεού και η φύση του ανθρώπου. Με την ένωση αυτή ο Χριστός αναδεικνύεται Θεάνθρωπος41.

Η σταύρωση στο Φλωρόφσκυ, η οποία αναφέρεται ως μέρος της ιστορίας της σωτηρίας, αναφέρεται και στο Σύμβολο της Πίστης, στο τέταρτο άρθρο:

Σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, καὶ παθόντα καὶ ταφέντα.

δηλαδή, το μυστήριο της ενανθρώπησης του Χριστού κορυφώνεται με το σωτήριο Πάθος και την Ανάσταση. Διατυπώνονται σε λίγες λέξεις (τρεις μετοχές αορίστου) το ιλαστήριο πάθος και η ταφή του Κυρίου42. Ο Σταυρός αποτελεί το μέγα μυστήριο, που κατήργησε την αμαρτία και συμφιλίωσε τον άνθρωπο με τον Θεό.

Ο Υιός προσλαμβάνει εκούσια τη φθορά και τον θάνατο, για να μεταγγίσει στον άνθρωπο την αφθαρσία και τη ζωή43. Ο Χριστός με το θάνατό του καταλύει και συντρίβει τα δεσμά του θανάτου, λυτρώνοντας σύσσωμο το γένος των ανθρώπων44. Η ανάσταση για το Φλωρόφσκυ, αποτελεί επίσης μέρος της ιστορίας της σωτηρίας ενώ στο Σύμβολο της Πίστης, αναφέρεται στο πέμπτο άρθρο ως:

Καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρα κατὰ τὰς Γραφάς.

Ο Σταυρός και η Ανάσταση του Χριστού αποτελούν το κέντρο της πίστης και της εμπειρίας της Εκκλησίας. Η βίωση και η προσδοκία της Ανάστασης διαποτίζει ολόκληρη τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. Η Ανάσταση δεν κατανοείται με τις φυσικές μας αισθήσεις ούτε αποδεικνύεται αντικειμενικά. Βιώνεται όμως με την πίστη μέσα στη μυστηριακή και λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. Δίχως την ελπίδα και προσδοκία της Ανάστασης και της ζωής του μέλλοντος αιώνος, η πίστη της Εκκλησίας είναι μάταιη και ο λόγος της κενός45.

Έτσι, η αναστάσιμη εμπειρία αποτελεί διαχρονικά τη βάση και το θεμέλιο της αποστολής της Εκκλησίας μέχρι το τέλος του κόσμου. Η Ανάσταση του σώματος του Χριστού αποτελεί την έμπρακτη πιστοποίηση και το επιστέγασμα του λυτρωτικού έργου του Σωτήρος46.

Η έσχατη κρίση και το τέλος της ιστορίας που αναφέρει ο Φλωρόφσκυ, περιγράφετε στο ενδέκατο άρθρο του Συμβούλου της Πίστης:

Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν

Η εσχατολογική προσδοκία είναι για τη ζωή μετά το θάνατο, μέχρι την καθολική ανάσταση, την κρίση και την τελείωση των πάντων47. Η Ανάσταση, ως κατεξοχήν εσχατολογικό γεγονός αποτελεί εξ’ ολοκλήρου δωρεά και χάρη του Θεού.

Το γεγονός αυτό βιώνεται στη Θεία Ευχαριστία, η οποία ως ανάμνηση και ως επίκληση των έργων του Θεού συνιστά την αποφασιστική πράξη του Θεού στην ιστορία, που είναι η Ανάσταση και η καθολική επέκτασή της στη κτίση και στην ιστορία. Η εσχατολογία της Εκκλησίας διέρχεται μέσω της Ευχαριστίας48. Ο πιστός περιμένει ανυπόμονα και με λαχτάρα την ανάσταση των νεκρών49.

Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάστηκαν τα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα κατά το Φλωρόφσκυ, όπως αυτά παρουσιάζονται στο σύντομο προς εξέταση κείμενό του. Αυτά είναι η ενσάρκωση, η έλευση του Μεσσία και ιδίως η σταύρωση και ανάσταση. Στα συγκεκριμένα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα έγινε περιγραφή μέσα από σχετικά άρθρα και χωρία της Αγίας Γραφής και του Συμβόλου της Πίστης.

Κεφάλαιο 3ο

Η μεθοδολογική θέση της Χριστολογίας

Το κορυφαίο πρόβλημα της καινοδιαθηκικής έρευνας παραμένει μέχρι σήμερα το χριστολογικό και αφορά στη μεσσιανικότητα και θεότητα του Ιησού Χριστού50.

Μιλώντας για την Χριστολογία, πολλοί δυτικοί θεολόγοι συνηθίζουν να συγκεντρώνουν την προσοχή τους στην επίγεια ζωή του Χριστού, από τη Γέννηση ως τη Σταύρωση, στο λεγόμενο «ιστορικό Ιησού»51. Στην Ανατολή όμως η έμφαση δίνεται στον Αναστάντα, τον Αναληφθέντα, τον πάλιν ερχόμενον, τον Κύριο και Λόγο του κόσμου52.

Το Χριστολογικό συνίσταται στην κατανόηση της σύνθεσης του θεανδρικού προσώπου του Χριστού, στο οποίο ενώνονται δύο διαφορετικές φύσεις, χωρίς η μία να βλάψει την άλλη53. Είναι το μυστήριο της θεανθρώπινης συνάντησης54.

Με τον ερχομό του Ιησού, η θεία οικονομία εκδηλώνεται σε όλη της την πληρότητα ενώ ταυτόχρονα ο σκοπός της πραγματοποιείται στα πλαίσια της ιστορίας55. Ο Ιησούς βλέπει τον εαυτό του στο κέντρο της προπαρασκευαστικής της περιόδου, στο πλήρωμα των καιρών56.

Η μεθοδολογική θέση έχει νόημα όταν γίνεται λόγος για το Χριστό. Έχει νόημα να γίνεται λόγος περί «εν Χριστώ σωτηρίας». Η σωτηρία είναι εκδιπλούμενη ενέργεια του Θεού, η οποία αρχίζει πριν την ιστορία, κατά τη δημιουργία της, βρίσκει το κέντρο της εντός της ιστορίας, στον Ιησού Χριστού και εκβάλλει στα έσχατα γεγονότα. Αναφέρεται δηλαδή σε ένα σημείο, τον Ιησού Χριστό και περιλαμβάνει ολόκληρο το σχέδιο των ενεργειών του Θεού για τον αμαρτωλό άνθρωπο και τον κόσμο57.

Ο κατακερματισμένος λόγω της Πτώσης, χρόνος της ιστορίας ενοποιείται ως λειτουργικός χρόνος από τη δημιουργία μέχρι τα έσχατα, με επίκεντρο και συνδετικό νήμα τα βασικά γεγονότα της ζωής του Χριστού58.

Στην ορθόδοξη θεολογική διδασκαλία «με τον όρο της χριστοκεντρικής αρχής αναγνωρίζουν οι Πατέρες την οργανική συνάφεια ανάμεσα στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη» δηλαδή την αδιάσπαστη ενότητα μεταξύ του περιεχομένου τους ενώ θέση είναι το γεγονός ότι ο Ιησούς Χριστός στο Ευαγγέλιό Του δεν καταλύει την προγενέστερη της ιστορικής παρουσίας Του παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης59.

Η κατανόηση του μηνύματος του Χριστού επιτυγχάνεται μέσω των πνευματικών λειτουργιών που προσφέρει η Εκκλησία, όπου με τη συμμετοχή στα μυστήρια δίδεται η δυνατότητα της ερμηνείας, της εμπέδωσης και της βίωσης των αληθειών της πίστεως60.

Η Εκκλησία είναι η ενότητα της χαρισματικής ζωής. Η πηγή της ενότητας αυτής είναι κρυμμένη στο μυστήριο του Μυστικού Δείπνου και στο μυστήριο της Πεντηκοστής, αυτής της μοναδικής κατάβασης του Πνεύματος της Αληθείας μέσα στο κόσμο61.

Η Εκκλησία υπήρξε εξαρχής μια λατρεύουσα κοινότητα, στην οποία ο «κανόνας της προσευχής» ταυτιζόταν με τον «κανόνα της πίστης»62. Η λατρεία αποτέλεσε τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία εξέφρασε τον βαθύτερο εαυτό της και σάρκωσε ευχαριστιακά και ποιητικά την πίστη και τη ζωή της.

Η Θεία Ευχαριστία είναι η κορύφωση και τελείωση των μυστηρίων, είναι η ενσωμάτωσή μας στο Σώμα του Χριστού63.

Η ερμηνευτική σπουδαιότητα της Χριστολογίας

Η ερμηνευτική διαδικασία οφείλει να αποτελεί θεμελιώδη διάσταση της ίδιας της θεολογίας στο πλαίσιο μάλιστα της αναζήτησης των μεθοδολογικών συντεταγμένων της64.

Η θρησκειολογική ιδιαιτερότητα του χριστιανισμού εντοπίζεται στην θεανθρωπινότητά του, που υπερβαίνει τόσο το θεϊσμό, ο οποίος χαρακτηρίζει κάθε θρησκεία, όσο και τον ανθρωπισμό, που διακρίνει κάθε μορφή εκκοσμίκευσης65.

Με αυτή την έννοια προβάλλεται ο θεολογικός ισχυρισμός ότι ο χριστιανισμός δεν είναι θρησκεία, αλλά εκκλησία που έχει επιπλέον και θρησκευτικά ιδιώματα, χωρίς όμως ποτέ να ταυτίζεται με την θρησκεία.

Η επικέντρωση του χριστιανισμού στον Χριστό και στην θεανθρωπινότητά Του αναδεικνύει τον χριστοκεντρισμό ως την κατ΄ εξοχήν οριοθετική γραμμή μεταξύ εκκλησίας και θρησκευτικότητας και προς τον ανθρωποκεντρισμό κάθε κοσμικότητας66.

Το γεγονός «Χριστός» θεμελιώνει τον Χριστιανισμό με την θεανδρικότητα ή θεανθρωπινότητά Του, αφού είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Ο Ιησούς Χριστός είναι το κέντρο της ερμηνευτικής σπουδαιότητας67. Ο Υιός του Πατρός και Λόγος του Θεού, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, είναι ομοούσιος προς τη θεότητα και χαρακτηρίζεται από τη γέννηση, όχι όμως από τη γένεση, διότι είναι φυσικός Υιός Θεού («γεννάται») και δεν «γίνεται» από Αυτόν, όπως συμβαίνει με όλα τα άλλα κτίσματα του Θεού68.

Ο Υιός οδηγεί τον άνθρωπο στον Θεό Πατέρα, είναι ο Σωτήρας, ο Μεσσίας, ο Κύριος της ιστορίας, ο οποίος ζει επί 33 έτη πάνω στη γη, διδάσκει για 3 έτη, πάσχει επί του σταυρού τον θάνατό Του, ο οποίος λήγει με την ένδοξη Ανάσταση, την οποία ακολουθεί η Ανάληψη στους ουρανούς. Το κορυφαίο συμβάν του γεγονός «Χριστού» είναι η Ανάσταση, χωρίς την οποία η χριστιανική πίστη ακυρώνεται εξ’ ολοκλήρου69.

Ο Ιησούς Χριστός είναι ερμηνευτής και ερμηνευόμενος στη Χριστιανική Ορθοδοξία. Είναι ο «νέος Αδάμ», της «νέας Δημιουργίας» (δηλαδή του Σώματός Του, της Εκκλησίας) στη Καινή Διαθήκη70. Είναι το κατ΄ εξοχήν υποκείμενο και αντικείμενο της χριστιανικής θεολογίας. Το πρόσωπο του Χριστού είναι το ερμηνευτικό εργαλείο της εκκλησιαστικής παράδοσης και της δογματικής θεολογίας της Εκκλησίας.

Τα ευαγγέλια είναι αυθεντικές χριστολογίες και ενάντια σε κάθε απόπειρα γνωστικής διαλύσεως μέσα σε κάποιο μύθο, θέλει να διατηρήσει την αποκάλυψη του Ιησού ριζωμένη μέσα στην ιστορία71.

Η διδασκαλία για την Εκκλησία συνδέεται οργανικά με τη Χριστολογία. Στην ορθόδοξη παράδοση δεν υπάρχει συστηματικά αναπτυγμένη εκκλησιολογία72. Υπάρχουν όμως ουσιώδεις επισημάνσεις της φύσης και της αποστολής της Εκκλησίας: «μία, αγία, καθολική και αποστολική». Αιτία του φαινομένου αυτού είναι η πλήρης ενσωμάτωση της Εκκλησίας στο μυστήριο του Χριστού73. Ο Χριστός μένει πάντοτε ενωμένος με αδιαίρετο σώμα του, την Εκκλησία. Ολόκληρη η παράδοση της Εκκλησίας συγκεφαλαιώνεται στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας74.

Σκοπός του παρόντος κεφαλαίου ήταν να παρουσιάσει τη μεθοδολική θέση και ερμηνευτική σπουδαιότητα της Χριστολογίας. Ο Ιησούς Χριστός είναι το ερμηνευτικό εργαλείο που διατρέχει τη ζωή, είναι το επίκεντρο της διδασκαλίας και η σωτηρία του ανθρώπου επιτυγχάνεται «εν Χριστώ».

Κεφάλαιο 4ο

Κίνδυνοι από μια ανιστορική προσέγγιση της Χριστιανικής πίστης

Η ανάγκη του σεβασμού στην ιστορική πραγματικότητα προσέγγισης της Χριστιανικής πίστης, ήταν σε μόνιμη κλίμακα ζητούμενο και στόχος για την Ορθόδοξη Εκκλησία και θεολογία75.

Ένας σημαντικός κίνδυνος από μια ανιστορική προσέγγιση της Χριστιανικής πίστης, είναι ότι ο άνθρωπος θα οδηγηθεί σε μη αποδοχή της Ενσάρκωσης και Ενανθρώπησης του Υιού του Θεού και σε μη αποδοχή του επί γης ιεραποστολικού έργου Του.

Η ιστορία καθίσταται σταθμός στη πορεία προς τα έσχατα ενώ η ανιστορική προσέγγιση δεν θα δέχεται την πορεία αυτή και θα οδηγείται στην άρνησή της76. Ο άνθρωπος τότε οδηγείται σε σημαντικά προβλήματα αφού πλέον η πίστη δεν γίνεται ένα καθημερινό βίωμα.

Η ανιστορική προσέγγιση οδηγεί στο κίνδυνο μιας αιρετικής ξηρότητας, μιας δογματιστικής διάθεσης, όπως αναφέρει ο Φλωρόφσκυ77. Η έλλειψη ιστορικής ευαισθησίας, οδηγεί εκτός της Εκκλησίας ενώ όποιος είναι αναίσθητος προς την ιστορία θα αντιμετωπίσει ένα σοβαρό πρόβλημα και κινδυνεύει σε πολύ μεγάλο βαθμό, να μην είναι καλός χριστιανός78.

Είναι φανερό από τη σύντομη αυτή περιγραφή του κεφαλαίου ότι μια ανιστορική προσέγγιση θα οδηγήσει λανθασμένα σε προσπάθεια ερμηνείας με την λογική ενώ δεν συλλαμβάνεται ο Θεός με τη λογική αλλά γνωρίζεται στην ιστορία ως Θεός της αγάπης.

Κεφάλαιο 5ο

Συμπεράσματα

Σκοπός της παρούσας εργασίας ήταν η εξέταση της σημασίας της ιστορίας στη Θεολογία.

Η έρευνα επιδιώχθηκε να πραγματοποιηθεί μέσω μελέτης συγκεκριμένου κειμένου του πατήρ Γεωργίου Φλωρόφσκυ. Πρώτα έγινε μια συνοπτική παρουσίαση του βιογραφικού σημειώματος και του θεολογικού έργου του πατήρ Γεώργιου Φλωρόφσκυ. Ο Φλωρόφσκυ, έδιδε μεγάλη σημασία στην ιστορική διάσταση της χριστιανικής πίστης, θεωρώντας το Χριστιανισμό ως θρησκεία των ιστορικών.

Στη συνέχεια αναφέρθηκαν τα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα κατά τον Φλωρόφσκυ. Αυτά τα γεγονότα προέκυψε ότι είναι η ενσάρκωση, η έλευση του Μεσσία και ιδίως η σταύρωση και η ανάσταση. Στα συγκεκριμένα βαρυσήμαντα ιστορικά γεγονότα υπάρχουν περιγραφές μέσα από σχετικά άρθρα και χωρία της Αγίας Γραφής και του Συμβόλου της Πίστης.

Κεντρικό πρόσωπο σε όλα τα γεγονότα είναι ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος είναι το ερμηνευτικό εργαλείο που διατρέχει τη ζωή, είναι το επίκεντρο της διδασκαλίας και η σωτηρία του ανθρώπου επιτυγχάνεται «εν Χριστώ». Ο Ιησούς Χριστός είναι ο ερμηνευτής και ο ερμηνευόμενος της ιστορίας, είναι το κατ΄εξοχήν υποκείμενο και αντικείμενο της εκκλησιαστικής παράδοσης και της δογματικής θεολογίας της Εκκλησίας.

Μια ανιστορική προσέγγιση οδηγεί στο κίνδυνο μιας αιρετικής ξηρότητας, μιας δογματιστικής διάθεσης, η οποία θα οδηγήσει λανθασμένα σε προσπάθεια ερμηνείας με την λογική ενώ δεν συλλαμβάνεται ο Θεός με τη λογική αλλά γνωρίζεται στην ιστορία ως Θεός της αγάπης.

Πηγές

Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας, (1982), υπό Παναγιώτη Τρεμπέλα, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αγόρας, Κ., (2002), Περί Κόσμου, Ανθρώπου και Ιστορίας, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα.

Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα.

Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα.

Ασπρούλης, Ν., (2010), «Επόμενοι τοις αγίοις Πατράσιν». Ο διάλογος μεταξύ Φλωρόφσκυ και Bulgakov σε σχέση με τον τρόπο ανάγνωσης της Παράδοσης. Εισαγωγικές παρατηρήσεις, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.225-246.

Ασπρούλης, Ν. (2016), Δημιουργία, Ιστορία, Έσχατα στη σύγχρονη θεολογική ερμηνευτική: από τον Γεώργιο Φλωρόφσκυ στον Ιωάννη Ζηζιούλα, Διδακτορική Διατριβή, ΕΑΠ, Πάτρα.

Ασπρούλης, Ν., (2022), Ευχαριστιακό πλαίσιο και Χριστοκεντρικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης θεολογικής ερμηνευτικής, Σημειώσεις μαθήματος.

Baker, M., Ασπρούλης, Ν., (2010), π.Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979). Ένα σύντομο βιο-εργογραφικό σημείωμα, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.7-20.

Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος».

Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, (2015), Χριστιανισμός, στο Συλλογικό έργο, Οι Θρησκείες, Εκδοτική Αθηνών, τόμος 8, Αθήνα.

Cullmann, O., (1973), Σωτηρία εν Χριστώ. Πρόβλημα και Επαγγελία, Κληρονομιά, 5:1, σ. 97-117.

Δεσπότης, Σ., (2006), Η Αγία Γραφή στον 21ο αιώνα: Βιβλικές Μελέτες, Εκδόσεις Άθως, Αθήνα.

Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα.

Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα.

Ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2014/04/gia-ti-theologia-ton-istorikon-gegonot/, ανακτήθηκε στις 17/11/2022

Ιστοσελίδα: https://religious.gr/%CF%88%CE%B1%CE%BB%CE%BC%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CE%B1%CF%85%CE%AF%CE%B4/134 ανακτήθηκε στις 14/11/2022

π. Λουδοβίκος, Ν. (2002), Περί Θεού, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα,

Μαντζαρίδης, Γ., (2000), Η Θεολογία της Ορθοδοξίας, στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα.

Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα.

Μπέμπης, Γ., (1961), Το έργον και η αποστολή του Χριστιανού ιστορικού κατά τον Georges Florovsky, Θεολογία, τόμος 32, σ.132-148.

Φλωρόφσκυ, Γ., (1982), Χριστιανισμός και Πολιτισμός, Εκδόσεις Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη.

Φλωρόφσκυ, Γ., (2018), Αγία Γραφή, Εκκλησία, Παράδοση, Εκδόσεις Αθανάσιου Αλτιντζή, Θεσσαλονίκη.

Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Παραπομπές

  1. Πασχαλίδης Σ., προλογικό, στο βιβλίο, π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, (2018), Αγία Γραφή, Εκκλησία, Παράδοση, Εκδόσεις Αθανάσιου Αλτιντζή, Θεσσαλονίκη, σ.9 ↩

  2. Baker, M., Ασπρούλης, Ν., (2010), π.Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979). Ένα σύντομο βιο-εργογραφικό σημείωμα, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.7 ↩

  3. Baker, M., Ασπρούλης, Ν., (2010), π.Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979). Ένα σύντομο βιο-εργογραφικό σημείωμα, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.8 ↩

  4. Baker, M., Ασπρούλης, Ν., (2010), π.Γεώργιος Φλωρόφσκυ (1893-1979). Ένα σύντομο βιο-εργογραφικό σημείωμα, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.8-13 ↩

  5. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.226 ↩

  6. Γιαγκάζογλου, Σ., (2010), Ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, θεολόγος της νεοπατερικής σύνθεσης, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.3 ↩

  7. Φλωρόφσκυ, Γ., (1982), Χριστιανισμός και Πολιτισμός, Εκδόσεις Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη, σ.40 ↩

  8. Φλωρόφσκυ, Γ., (1982), Χριστιανισμός και Πολιτισμός, Εκδόσεις Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη, σ.41 ↩

  9. Φλωρόφσκυ, Γ., (1982), Χριστιανισμός και Πολιτισμός, Εκδόσεις Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη, σ.41 ↩

  10. Ασπρούλης, Ν., (2014), Αποκάλυψη, δόγμα και ορολογία στον π.Γεώργιο Φλωρόφσκυ και τον Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, Θεολογία, τόμος 85, τεύχος 1, σ.116 ↩

  11. Ασπρούλης, Ν., (2010), «Επόμενοι τοις αγίοις Πατράσιν». Ο διάλογος μεταξύ Φλωρόφσκυ και Bulgakov σε σχέση με τον τρόπο ανάγνωσης της Παράδοσης. Εισαγωγικές παρατηρήσεις, Θεολογία, τόμος 81, τεύχος 4, σ.231 ↩

  12. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.34 ↩

  13. Φλωρόφσκυ, Γ., (1982), Χριστιανισμός και Πολιτισμός, Εκδόσεις Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη, σ.41 ↩

  14. Μπέμπης, Γ., (1961), Το έργον και η αποστολή του Χριστιανού ιστορικού κατά τον Georges Florovsky, Θεολογία, τόμος 32, σ.133-134. ↩

  15. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.355 ↩

  16. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ.355 ↩

  17. Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ.471 ↩

  18. Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ.471 ↩

  19. Ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2014/04/gia-ti-theologia-ton-istorikon-gegonot/, ανακτήθηκε στις 17/11/2022 ↩

  20. Ιστοσελίδα: https://www.pemptousia.gr/2014/04/gia-ti-theologia-ton-istorikon-gegonot/, ανακτήθηκε στις 17/11/2022 ↩

  21. Πασχαλίδης Σ., προλογικό, στο βιβλίο, π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, (2018), Αγία Γραφή, Εκκλησία, Παράδοση, Εκδόσεις Αθανάσιου Αλτιντζή, Θεσσαλονίκη, σ.14 ↩

  22. Πασχαλίδης Σ., προλογικό, στο βιβλίο, π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, (2018), Αγία Γραφή, Εκκλησία, Παράδοση, Εκδόσεις Αθανάσιου Αλτιντζή, Θεσσαλονίκη, σ.14-15 ↩

  23. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.35 ↩

  24. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.14 ↩

  25. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.14 ↩

  26. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.35 ↩

  27. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.14 ↩

  28. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ.77 ↩

  29. Ιστοσελίδα https://religious.gr/%CF%88%CE%B1%CE%BB%CE%BC%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CE%B1%CF%85%CE%AF%CE%B4/134, ανακτήθηκε στις 14/11/2022 ↩

  30. Η Καινή Διαθήκη, μετά συντόμου ερμηνείας, (1982), υπό Παναγιώτη Τρεμπέλα, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, σ.461-467 ↩

  31. Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ.82 ↩

  32. Χόπκο, Θ., (2014), Δόγμα και Λατρεία, τόμος 1ος, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, σ.46 ↩

  33. Μπέμπης, Γ., (1961), Το έργον και η αποστολή του Χριστιανού ιστορικού κατά τον Georges Florovsky, Θεολογία, τόμος 32, σ.133 ↩

  34. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», Σ.60 ↩

  35. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.61 ↩

  36. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.76 ↩

  37. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.95 ↩

  38. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.96 ↩

  39. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.96 ↩

  40. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.126 ↩

  41. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.143 ↩

  42. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.176 ↩

  43. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.103 ↩

  44. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.104 ↩

  45. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.106 ↩

  46. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.195 ↩

  47. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.201 ↩

  48. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.201 ↩

  49. Θεοδώρου, Α., (2019), Βασική Δογματική Διδασκαλία: πιστεύω εις ένα Θεόν, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα,σ.355 ↩

  50. Δεσπότης, Σ., (2006), Η Αγία Γραφή στον 21ο αιώνα: Βιβλικές Μελέτες, Εκδόσεις Άθως, Αθήνα, σ.51 ↩

  51. Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, (2015), Χριστιανισμός, στο Συλλογικό έργο, Οι Θρησκείες, Εκδοτική Αθηνών, τόμος 8, Αθήνα, σ.206 ↩

  52. Γιαννουλάτος, Αναστάσιος, Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, (2015), Χριστιανισμός, στο Συλλογικό έργο, Οι Θρησκείες, Εκδοτική Αθηνών, τόμος 8, Αθήνα, σ.206 ↩

  53. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ.99 ↩

  54. Θεοδώρου, Α., (2014), Βασική Δογματική Διδασκαλία: απαντήσεις σε ερωτήματα συμβολικά, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα, σ.63 ↩

  55. Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ.472 ↩

  56. Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ.472 ↩

  57. Cullmann, O., (1973), Σωτηρία εν Χριστώ. Πρόβλημα και Επαγγελία, Κληρονομιά, 5:1, σ.97 ↩

  58. Ασπρούλης, Ν., (2022), Ευχαριστιακό πλαίσιο και Χριστοκεντρικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης θεολογικής ερμηνευτικής, Σημειώσεις μαθήματος, σ.2 ↩

  59. Αντωνόπουλος, Α. (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, σ.244 ↩

  60. Αντωνόπουλος, Α. (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, σ.265 ↩

  61. Φλωρόφσκυ, Γ., (2018), Αγία Γραφή, Εκκλησία, Παράδοση, Εκδόσεις Αθανάσιου Αλτιντζή, Θεσσαλονίκη, σ.92 ↩

  62. Γιαγκάζογλου, Σ., Νευροκοπλής, Αθ., Στριλιγκάς, Γ., (2020), Θέματα Δογματικής Θεολογίας, Β’ Εκκλησιαστικού Λυκείου, ΙΤΥ και Εκδόσεων «Διόφαντος», σ.98 ↩

  63. π. Λουδοβίκος, Ν. (2002), Περί Θεού, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.71 ↩

  64. Ασπρούλης, Ν. (2016), Δημιουργία, Ιστορία, Έσχατα στη σύγχρονη θεολογική ερμηνευτική: από τον Γεώργιο Φλωρόφσκυ στον Ιωάννη Ζηζιούλα, Διδακτορική Διατριβή, ΕΑΠ, Πάτρα, σ.34 ↩

  65. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.134 ↩

  66. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.134 ↩

  67. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.137 ↩

  68. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.137 ↩

  69. Μπέγζος, Μ., (2011), Συγκριτική Θρησκειολογία, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα, σ.137 ↩

  70. Αγόρας, Κ., (2002), Περί Κόσμου, Ανθρώπου και Ιστορίας, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Α’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.86 ↩

  71. Αγουρίδης, Σ., Βαρτανιάν, Σ., Γρατσέας, Γ., Μαραγκός, Γ., Ρηγόπουλος, Γ, Φρέρης, Σ., και Χιωτέλλη, Κ., (1980), επιμέλεια έκδοσης, Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, Άρτος Ζωής, Αθήνα, σ.524 ↩

  72. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), Η Θεολογία της Ορθοδοξίας, στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.191-201 ↩

  73. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), Η Θεολογία της Ορθοδοξίας, στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.198 ↩

  74. Μαντζαρίδης, Γ., (2000), Η Θεολογία της Ορθοδοξίας, στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ορθοδοξίας: το πνεύμα της Ορθοδοξίας, τόμος 2ος, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, σ.200 ↩

  75. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.266 ↩

  76. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.266 ↩

  77. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.242 ↩

  78. Αντωνόπουλος, Α., (2008), Η ερμηνευτική διαχρονικότητα στην Ορθόδοξη Θεολογία, στο συλλογικό τόμο: Πίστη και Βίωμα της Ορθοδοξίας, τόμος Γ’, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα, σ.242 ↩