Μέσα στην πνευματική ζωή, τίποτε δεν είναι πιο επικίνδυνο όσο το να συγχέει κανείς την ανθρώπινη επινόηση με τη θεία χάρη. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως πλάνη (σλαβ. prelest), συνίσταται στην αποδοχή ενός ψεύτικου αγαθού ως γνησίου. Ο ασκητικός λόγος της Εκκλησίας, από τους Πατέρες της Γάζας ώς τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσιανίνωφ, μας προσφέρει κριτήρια για να διακρίνουμε την αλήθεια από την αυταπάτη, ώστε ο πιστός να πορευθεί με ασφάλεια τον δρόμο της ένωσης με τον Θεό.
Τι είναι η πνευματική πλάνη (prelest)
Η πλάνη, με τη σλαβική της ονομασία prelest, είναι η πνευματική αυταπάτη κατά την οποία ο άνθρωπος δέχεται το ψεύδος ή μια ψεύτικη «αγιότητα» ως αλήθεια και χάρη. Δεν πρόκειται απλώς για μια διανοητική πλάνη, αλλά για μια βαθιά εσωτερική εξαπάτηση, που μπορεί να προέλθει είτε από τους δαίμονες είτε από την ίδια τη φαντασία και τον εγωισμό του ανθρώπου. Το αγαπημένο της δόλωμα είναι οι «αισθητές» πνευματικές εμπειρίες: οράματα, φώτα, συγκινησιακές εξάρσεις — όλα όσα ο άνθρωπος επιζητεί ή εμπιστεύεται χωρίς διάκριση.
Οι Πατέρες προειδοποιούν ότι η πλάνη συχνά παρουσιάζεται υπό το πρόσχημα της χάριτος. Γι’ αυτό και ο διάβολος «μετασχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός» (Β’ Κορ. 11,14). Το ζητούμενο δεν είναι να αρνηθεί κανείς κάθε πνευματική εμπειρία, αλλά να μάθει να τη διακρίνει με ταπείνωση και υπακοή, ώστε να μην πέσει θύμα αυτο-εξαπάτησης.
Οι δύο όψεις της πλάνης στην «Προσφορά» του Αγίου Ιγνατίου
Ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσιανίνωφ (1807–1867), επίσκοπος και ασκητικός συγγραφέας, στο βιβλίο του «Προσφορά στον σύγχρονο μοναχισμό», αναλύει δύο κύριες μορφές πλάνης. Η πρώτη είναι η πλάνη της φαντασίας: πρόκειται για την αποδοχή ψεύτικων οραμάτων, νοερών εικόνων ή συγκινησιακών καταστάσεων κατά την προσευχή. Ο αγωνιζόμενος αναζητά «αισθήσεις», θερμότητα ή φώτα, και νομίζει πως αυτά είναι καρπός της χάριτος. Κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε παραφροσύνη, όπως διαπιστώνει ο ίδιος από την πατερική παράδοση.
Η δεύτερη μορφή είναι η πλάνη της οιήσεως, μιας εσωτερικής υπερηφάνειας που γεννιέται από τη «γνώμη» που έχει κανείς για τον εαυτό του (ρωσ. mnenie). Εδώ ο πιστός πείθεται πως έχει φτάσει σε κάποια πνευματική κατάκτηση, χωρίς ωστόσο να το αντιλαμβάνεται με σαφήνεια. Είναι λιγότερο εμφανής αλλά εξίσου ολέθρια, αφού διαφθείρει τον νου και την καρδιά. Και στις δύο περιπτώσεις, η ρίζα είναι η υπερηφάνεια και η εμπιστοσύνη στον εαυτό, που ανοίγει την πόρτα στην πλάνη.
Η νηπτική σοφία του Αββά Βαρσανουφίου και του Ιωάννου
Πίσω στον έκτο αιώνα, ο Μέγας Γέρων Βαρσανούφιος και ο Άλλος Γέρων Ιωάννης, έγκλειστοι ασκητές στη Γάζα, στην αλληλογραφία τους με μοναχούς και λαϊκούς —γνωστή ως «Ἐρωταποκρίσεις»— διδάσκουν την οδό της ασφάλειας. Η διάκριση των λογισμών αποτελεί τον πυρήνα της πνευματικής τους καθοδήγησης. Ο άνθρωπος δεν πρέπει να εμπιστεύεται την ίδια του την κρίση, όσο λογική κι αν φαίνεται. Αντί γι’ αυτό, καλείται να φανερώνει κάθε λογισμό στον πνευματικό του πατέρα, με πνεύμα υπακοής και ταπείνωσης.
Για τους δύο ερημίτες, η πλάνη αποφεύγεται όταν ο πιστός παύει να στηρίζεται στο «εγώ» του. Η εξαγόρευση των λογισμών δεν είναι απλώς μια ψυχολογική εκτόνωση, αλλά μυστηριακή πράξη αυθεντίας, που αποκόπτει την ενέργεια του πονηρού. Ό,τι μένει κρυφό και ανομολόγητο γίνεται τροφή της πλάνης· ό,τι εξαγγέλλεται με ταπείνωση χάνει τη δύναμή του.
Το φάρμακο: ταπείνωση, υπακοή και αποκάλυψη των λογισμών
Κοινή συνισταμένη της πατερικής διδασκαλίας είναι πως μόνο η ταπείνωση προστατεύει από την πλάνη. Ο Αββάς Δωρόθεος, μαθητής του Βαρσανουφίου, εξηγεί ότι όσο περισσότερο πλησιάζει κανείς τον Θεό, τόσο βαθύτερα αναγνωρίζει την ασθένειά του. Η ταπείνωση δεν είναι ψυχολογική αδυναμία, αλλά η αληθινή αυτογνωσία που γεννιέται από το έλεος του Θεού.
Η υπακοή αποτελεί το πρακτικό θεμέλιο. Όπως ο ίδιος ο Κύριος «ἐταπείνωσεν ἑαυτόν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου» (Φιλ. 2,8), έτσι και ο πιστός, υποτασσόμενος στον πνευματικό του πατέρα, βάζει φραγμό στην αυτοπεποίθηση. Η αποκάλυψη των λογισμών —η ειλικρινής εξομολόγηση κάθε εσωτερικής κίνησης— διαλύει τις φαντασίες του πονηρού και διατηρεί την ψυχή νηφάλια. Η διάκριση, που ονομάστηκε «βασίλισσα των αρετών», καλλιεργείται ακριβώς μέσα από αυτή την ταπεινή υποταγή και όχι από την ανθρώπινη εξυπνάδα.
Η προσευχή χωρίς φαντασία και η ασφαλής οδός
Το πεδίο της προσευχής είναι ιδιαίτερα ευάλωτο στην πλάνη. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος, στον λόγο του «Περὶ τῶν τριῶν τρόπων τῆς προσοχῆς καὶ προσευχῆς», τονίζει ότι μόνο ο τρίτος τρόπος —η προσοχή ενωμένη με την προσευχή, εν ταπεινώσει— είναι ασφαλής. Ο πρώτος, που στηρίζεται στη φαντασία, και ο δεύτερος, που πολεμά μόνο εξωτερικά τους λογισμούς, εύκολα οδηγούν σε πλάνη. Αντίστοιχα, ο Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, στα Φιλοκαλικά του κείμενα, συμβουλεύει να κρατά κανείς τον νου του απερίσπαστο από κάθε αισθητή εικόνα, ώστε να μη δώσει χώρο στη φαντασία.
Ο Άγιος Ιγνάτιος συνιστά την προσευχή που θεμελιώνεται στη μετάνοια και την κατάνυξη, όχι στην αναζήτηση γλυκύτητας ή φωτός. Η απόρριψη της φαντασιακής προσευχής και η δυσπιστία προς κάθε «αίσθηση» είναι δείγματα νήψεως. Η φράση του Αγίου Σιλουανού του Αθωνίτη, «Κράτα τον νου σου στον άδη και μην απελπίζεσαι», συνοψίζει την οδό της ριζικής ταπείνωσης, η οποία αποτελεί την ισχυρότερη άμυνα έναντι της πλάνης.
Πλάνη και σύγχρονος κόσμος
Η πνευματική πλάνη δεν αφορά μόνο μοναχούς. Ο Άγιος Ιγνάτιος έγραψε με επίγνωση των κινδύνων της εποχής του, και η διάγνωσή του παραμένει επίκαιρη. Σήμερα, κάθε «πνευματική» αναζήτηση που επιδιώκει εμπειρίες, οράματα ή αυτο-επιβεβαίωση —ακόμη και εκτός Εκκλησίας— φέρει τα γνωρίσματα της πλάνης. Η τάση να εμπιστεύεται κανείς το συναίσθημα και τα υποκειμενικά του βιώματα ως πνευματικά τεκμήρια, χωρίς την καθοδήγηση της Εκκλησίας, είναι η αρχή της αυταπάτης.
Γι’ αυτό η Εκκλησία βάζει φρουρούς: την ταπείνωση, την εξομολόγηση, την υπακοή σε πνευματικό πατέρα. Όχι ως διοικητικές προφυλάξεις, αλλά ως ζωτικά αντισώματα. Ο πιστός καλείται να αντιμετωπίζει κάθε εσωτερική κατάσταση με υγιή δυσπιστία προς τον εαυτό του, αναζητώντας την επιβεβαίωση μέσα από την κοινότητα της αγάπης και την ιερά παράδοση.
Ἀντὶ ἐπιλόγου
Η πλάνη δεν είναι λόγος για φόβο, αλλά για νήψη. Οι Πατέρες μάς διδάσκουν ότι όποιος θεωρεί τον εαυτό του ασφαλή, ήδη κινδυνεύει. Αντίθετα, αυτός που «τὸν νοῦν του στὸν ᾅδην κρατεῖ» και δεν εμπιστεύεται τίποτε δικό του, αυτός περιπατεί στὸν φωτεινό δρόμο της χάριτος. Η ταπείνωση είναι η ατμόσφαιρα της αλήθειας· όπου λείπει, εισχωρεί η πλάνη. Ας πορευθούμε, λοιπόν, «μετὰ πραΰτητος καὶ φόβου», έχοντας ως οδηγό τη σοφία των αγίων, που πάντοτε υποδεικνύουν τον Χριστό ως το μόνο φως που δεν πλανά.