Ο Μεγάλος Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης είναι το εκτενέστερο ποίημα της ορθοδόξου υμνογραφίας, ένας πνευματικός οδοδείκτης μετανοίας που διαβάζεται κατά την Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Ο συγγραφέας του, ο Άγιος Ανδρέας ο Ιεροσολυμίτης, αρχιεπίσκοπος Κρήτης (περ. 660-740), συνέθεσε έναν κανόνα που υπερβαίνει κάθε συνηθισμένο λειτουργικό μέτρο, καθώς αριθμεί περισσότερους από 250 τροπάρια. Δεν πρόκειται για ένα στεγνό υμνογραφικό κείμενο, αλλά για έναν ζωντανό διάλογο της ψυχής με τον εαυτό της και με τον Θεό.
Η συγγραφή και η μορφή του
Ο Μεγάλος Κανών διαρθρώνεται κατά το πρότυπο ενός παραδοσιακού κανόνα με εννέα ωδές, αλλά σε κάθε ωδή προστίθενται πολυάριθμα τροπάρια, εμπλουτισμένα με βιβλικά πρόσωπα και γεγονότα. Γράφηκε πιθανώς κατά τον 8ο αιώνα, και, κατά την επικρατέστερη άποψη, προοριζόταν αρχικά για την Τετάρτη της Ε’ εβδομάδος των Νηστειών, όπου και διαβάζεται ολόκληρος κατά την ακολουθία του Όρθρου. Το περιεχόμενό του είναι βαθύτατα βιβλικό· ο Ανδρέας ανακαλεί την ιστορία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, από τον Αδάμ και τον Κάιν μέχρι τον Πέτρο και την πόρνη, για να δείξει τη δύναμη της μετανοίας.
Το περιεχόμενο της μετανοίας
Ο κανόνας αρχίζει με την πασίγνωστη φράση: «Πόθεν ἄρξομαι θρηνεῖν τοῦ ἐμοῦ βίου τάς πράξεις;» Από το πρώτο κιόλας τροπάριο, ο υμνωδός στήνει τον εαυτό του μπροστά στον έσω άνθρωπο, αναζητώντας αφετηρία για τον θρήνο της αμαρτίας. Στη συνέχεια παρελαύνουν αναρίθμητα πρόσωπα: ο Δαυίδ που μετανόησε, ο Μανασσής που προσευχήθηκε, ο τελώνης που εταπείνωσε τον εαυτό του, ο άσωτος υιός και η πόρνη που άλειψε με μύρο τα πόδια του Κυρίου. Κάθε βιβλική αναφορά λειτουργεί ως καθρέφτης της δικής μας ψυχής. Ο άγιος Ανδρέας προσκαλεί τον πιστό να μη φοβηθεί το μέγεθος των πταισμάτων, αλλά να στραφεί προς την άβυσσο του ελέους του Θεού.
Η λειτουργική του θέση
Ο Μεγάλος Κανών διαβάζεται τμηματικά το Μεγάλο Απόδειπνο της Δευτέρας, Τρίτης και Τετάρτης της Α’ εβδομάδος των Νηστειών, και ολόκληρος κατά τον Όρθρο της Πέμπτης της Ε’ εβδομάδος, οπότε ψάλλεται και η Ακολουθία του Μεγάλου Κανόνος ή «του Ανδρέου». Η ένταξή του σε αυτήν την καθοριστική περίοδο της νηστείας δίνει τον τόνο της συντριβής και της εγρήγορσης. Στην ίδια ακολουθία αναγινώσκεται ο Βίος της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, που αποτελεί υπόδειγμα ριζικής αλλαγής βίου, επιβεβαιώνοντας ότι καμία αμαρτία δεν υπερβαίνει την φιλανθρωπία του Θεού.
Πνευματική σημασία
Ο Μέγας Κανών δεν είναι μία απλή καταγραφή πταισμάτων· είναι μία σπουδή αυτογνωσίας. Όπως γράφει ο ίδιος ο άγιος Ανδρέας: «Ψυχή μου, ψυχή μου, ἀνάστα, τί καθεύδεις; Τὸ τέλος ἐγγίζει…». Ο ύμνος γίνεται φωνή συνειδήσεως, που ξυπνά τον πνευματικό λήθαργο. Μέσα από το πλήθος των βιβλικών εικόνων ο πιστός κατανοεί ότι η μετάνοια δεν είναι μία στιγμιαία πράξη, αλλά τρόπος ζωής. Η ανάγνωσή του τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή προσφέρει μια ασφαλή πυξίδα για την προσωπική πορεία του καθενός προς την Ανάσταση.