Το Άγιον Όρος υπήρξε ανέκαθεν τόπος πνευματικής ακρίβειας και ενίοτε έντονου ζήλου. Στην περίπτωση της Μονής Εσφιγμένου, ο ζήλος αυτός πήρε μορφή ρήξης με την εκκλησιαστική τάξη, δημιουργώντας ένα σύνθετο πρόβλημα που ταλανίζει την Αθωνική Πολιτεία εδώ και δεκαετίες. Κεντρικό στοιχείο της υπόθεσης δεν είναι το ημερολόγιο —όλες οι μονές του Άθω ακολουθούν λειτουργικά το ιουλιανό παλαιό ημερολόγιο, παραμένοντας κανονικά υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο— αλλά η παύση μνημόνευσης του Πατριάρχη, που συνδέεται με την αντίδραση σε οικουμενιστικές κινήσεις. Το σύνθημα «Ὀρθοδοξία ἢ Θάνατος» συμπυκνώνει ένα υπαρκτό αγωνιώδες ερώτημα, το οποίο όμως εκδηλώθηκε με τρόπο ακραίο, φέρνοντας στο προσκήνιο τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ομολογιακή μαρτυρία και την ενότητα της Εκκλησίας.
Η ιστορική Μονή Εσφιγμένου
Η Μονή Εσφιγμένου, χτισμένη στη βορειοανατολική ακτή του Άθωνα, είναι ένα από τα παλαιότερα αγιορείτικα κοινόβια. Η μαρτυρημένη ύπαρξή της ανάγεται ήδη στον 11ο αιώνα, και η διαχρονική της διαδρομή υπήρξε πλούσια σε πνευματικές και ιστορικές παραδόσεις. Ως τυπικό κοινόβιο, συγκεντρώνει μοναχούς που ζουν υπό κοινό κανόνα, κοινή προσευχή και εργασία, με ηγούμενο τον πνευματικό τους πατέρα. Η σημερινή της κατάσταση, ωστόσο, επισκιάζεται από μια μακροχρόνια διαμάχη που πόρρω απέχει από τον παραδοσιακό ησυχαστικό βίο.
Η ρήξη και η μαύρη σημαία
Η αφετηρία της ρήξης εντοπίζεται στη δεκαετία του 1970, σε ένα κλίμα έντονης ανησυχίας για την πορεία των οικουμενιστικών επαφών. Η άρση των αναθεμάτων μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινουπόλεως το 1965 από τον Πατριάρχη Αθηναγόρα και οι συνακόλουθες κινήσεις προσέγγισης προκάλεσαν βαθιά αναστάτωση σε κύκλους του Αγίου Όρους. Η Μονή Εσφιγμένου πρωτοστάτησε στην αντίδραση, παύοντας να μνημονεύει το όνομα του Οικουμενικού Πατριάρχη στις θείες λειτουργίες, πράξη που ισοδυναμεί με διακοπή εκκλησιαστικής κοινωνίας. Στον πύργο της μονής υψώθηκε από το 1972 η μαύρη σημαία με το σύνθημα «ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ», ως διαρκής διαμαρτυρία. Είναι σαφές ότι το ζήτημα δεν ήταν ποτέ ημερολογιακό, αλλά ο αντι-οικουμενιστικός αγώνας, με επίκεντρο την ακύρωση της μνημόνευσης.
Η εκκλησιαστική και πολιτειακή κρίση
Η κατάσταση οδηγήθηκε σε κρίση όταν ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος κήρυξε επισήμως τους μοναχούς της Εσφιγμένου σε σχίσμα το 2002. Από τότε εκδόθηκαν δικαστικές εντολές έξωσης, οι οποίες όμως παρέμειναν στην πράξη ανεκτέλεστες. Το ζήτημα έφτασε στο Συμβούλιο της Επικρατείας, που τον Μάρτιο του 2005 δεν έλαβε οριστική θέση, με αποτέλεσμα η παλαιά αδελφότητα να συνεχίσει να κατέχει τα κτίρια. Η Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τον Οκτώβριο του 2005, ενέκρινε μια νέα, κανονική αδελφότητα, με επικεφαλής τον αρχιμανδρίτη Χρυσόστομο Κατσουλιέρη, η οποία στεγάζεται σε εξαρτήματα της μονής, δημιουργώντας ένα παράλληλο εκκλησιαστικό σώμα.
Τα επεισόδια δεν άργησαν να φουντώσουν. Χαρακτηριστική υπήρξε η ρίψη βομβών μολότοφ εναντίον δικαστικών επιμελητών στο κονάκι των Καρυών, στις 29 Ιουλίου 2013, χωρίς ευτυχώς να σημειωθούν τραυματισμοί. Για τα γεγονότα εκείνα καταδικάστηκαν σε έφεση ο ηγούμενος Μεθόδιος και ο μοναχός Αντύπας σε ποινή δεκαεπτά ετών (πρωτόδικα είχε επιβληθεί ποινή είκοσι ετών). Παρά τις καταδικαστικές αποφάσεις, η παλαιά αδελφότητα παραμένει εντός της μονής, ενώ τα τελευταία έτη έχουν υπάρξει αναφορές για προετοιμασίες έξωσης χωρίς ωστόσο να έχει υλοποιηθεί κάποια επιχείρηση. Η πραγματικότητα σήμερα είναι ένα επώδυνο αδιέξοδο, με δύο αδελφότητες να συνυπάρχουν σε έναν χώρο βαθιά τραυματισμένο.
Ο αγιορείτικος «ζηλωτισμός» και η διάκρισή του
Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση ανάμεσα στο φαινόμενο της Εσφιγμένου και τον ευρύτερο ζηλωτισμό που εκδηλώνεται στο Άγιον Όρος. Ιστορικά, στον Άθω υπήρχε η διάκριση μεταξύ «Μνημονευόντων» και «Ζηλωτών», η οποία αναφέρεται ακριβώς στη στάση απέναντι στη μνημόνευση του επισκόπου. Πολλοί αγιορείτες πατέρες, μοιράζονται την αγωνία για τις οικουμενιστικές τάσεις και διατηρούν επιφυλάξεις, χωρίς ωστόσο να διακόπτουν την εκκλησιαστική κοινωνία με το Πατριαρχείο. Ο ζηλωτισμός της Εσφιγμένου αποτελεί την πιο ακραία εκδήλωση αυτής της ανησυχίας, καθώς προχώρησε σε μονομερή σχίσμα και σε πράξεις που ξεπερνούν την ειρηνική κριτική.
Εξίσου αναγκαία είναι η διασάφηση ότι η συγκεκριμένη κρίση δεν πρέπει να συγχέεται με τις λεγόμενες παρασυναγωγές των παλαιοημερολογιτών που δημιουργήθηκαν εκτός Άθω μετά την ημερολογιακή αλλαγή του 1924. Οι ομάδες εκείνες συγκρότησαν δικές τους ιεραρχίες, ενώ η Μονή Εσφιγμένου, όσο και αν κάποιοι την έχουν συσχετίσει με συνόδους των Γνησίων Ορθοδόξων Χριστιανών, εξακολουθεί να βρίσκεται γεωγραφικά και ιστορικά εντός της Αθωνικής Πολιτείας, χρησιμοποιώντας το ίδιο λειτουργικό ημερολόγιο με τις υπόλοιπες μονές. Η διαφορά έγκειται στη στάση έναντι του προσώπου του Πατριάρχη και όχι σε ένα παράλληλο εκκλησιαστικό καθεστώς.
Η Ορθόδοξη στάση: αγωνία και κανονική τάξη
Η ορθόδοξη πίστη δεν απορρίπτει την αγωνία για την καθαρότητα της διδασκαλίας· αντιθέτως, η έγνοια για την αλήθεια είναι γνώρισμα της εκκλησιαστικής συνείδησης. Ο αντίλογος στο συγκρητισμό και οι επιφυλάξεις για τον διάλογο με τη Ρώμη δεν είναι ξένα προς την αγιορείτικη παράδοση — πολλοί αγιασμένοι γέροντες τις έχουν διατυπώσει με σοβαρότητα και πόνο. Ωστόσο, η ορθόδοξη κανονική τάξη προβλέπει ότι η αποτείχιση από τον επίσκοπο επιτρέπεται μόνον εφόσον εκείνος κηρύττει γυμνή αίρεση (ΙΕ’ Κανών Α’ και Β’ Οικουμενικής Συνόδου) και πάντοτε σε συνεννόηση με την υπόλοιπη Εκκλησία, ποτέ ως μονομερής πράξη. Η Εκκλησία είναι Σώμα Χριστού και η ενότητά της δεν είναι απλώς διοικητική αλλά πνευματική και μυστηριακή· η διάρρηξή της προκαλεί βαθύ τραύμα που δεν ωφελεί την ομολογία.
Η κατάληψη της μονής και η άσκηση βίας, έστω και αν δεν οδήγησε σε θανάτους, εισάγει μια λογική που δεν συνάδει με το ήθος της υπομονής και της σταυρικής μαρτυρίας. Ο λόγος του Αποστόλου Πέτρου είναι καίριος: «μετὰ πραΰτητος καὶ φόβου» οφείλει να δίνεται η χριστιανική απολογία (Α’ Πέτρ. 3,15-16). Η επιμονή σε ακραίες μορφές διαμαρτυρίας, όσο και αν τροφοδοτείται από εύλογη ανησυχία, υπονομεύει τελικά την ίδια την εικόνα του ορθόδοξου ήθους.
Ἀντὶ ἐπιλόγου
Το ζήτημα της Μονής Εσφιγμένου παραμένει ανοιχτό και επώδυνο. Δεν είναι μια υπόθεση που μπορεί να κριθεί με εύκολες αποφάνσεις, ούτε προσφέρεται για θριαμβολογίες από οποιαδήποτε πλευρά. Η ιστορία διδάσκει ότι οι εκκλησιαστικές κρίσεις απαιτούν χρόνο, προσευχή και ειλικρινή διάθεση μετανοίας. Το ιδανικό θα ήταν μια ειρηνική λύση που θα αποκαθιστούσε την ενότητα χωρίς να ταπεινώνει ανθρώπους που πίστεψαν ότι αγωνίζονται για την αλήθεια. Στα χέρια του Θεού εναποθέτουμε την έκβαση, ελπίζοντας ότι ο πόνος που συσσωρεύτηκε δεν θα γίνει μόνιμο σκάνδαλο, αλλά αφορμή βαθύτερης εν Χριστώ κατανόησης.