Λίγες θρησκευτικές ομάδες είναι τόσο ορατές στην καθημερινότητα όσο οι «Μάρτυρες του Ιεχωβά»: τα φυλλάδια στις πόρτες, τα τραπεζάκια με τη Σκοπιά στους δρόμους, η άρνηση μετάγγισης αίματος που φτάνει στα δικαστήρια. Πίσω από τη γνώριμη αυτή εικόνα, όμως, υπάρχει ένα συγκροτημένο δογματικό σύστημα που αρνείται τις κεντρικότερες αλήθειες της χριστιανικής πίστης. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τους κατατάσσει με νηφαλιότητα —όχι με μισαλλοδοξία— στις νεοφανείς αιρέσεις, και η κατάταξη αυτή δεν είναι ετικέτα αλλά διάγνωση: το κήρυγμά τους είναι, στον πυρήνα του, μια σύγχρονη επανάληψη του αρειανισμού που η Εκκλησία αντιμετώπισε ήδη τον 4ο αιώνα.

Η ιστορική καταγωγή: ο Ρώσσελ και η «Σκοπιά»

Το κίνημα γεννήθηκε στην Πενσυλβάνια των ΗΠΑ, μέσα στο κλίμα του αμερικανικού αντβεντισμού και των χιλιαστικών προσδοκιών του 19ου αιώνα. Ο Κάρολος Ρώσσελ (Charles Taze Russell, 1852–1916) άρχισε το 1879 να εκδίδει το περιοδικό Zion’s Watch Tower —τον πρόγονο της σημερινής Σκοπιάς— και το 1881 συγκρότησε την εταιρεία που το 1886 πήρε το όνομα Watch Tower Bible and Tract Society.1 Ο Ρώσσελ καθόρισε το 1914 ως έτος-ορόσημο· όταν το έτος πέρασε χωρίς τα προσδοκώμενα γεγονότα, η διδασκαλία αναπροσαρμόστηκε ώστε το 1914 να σημαίνει την αόρατη ενθρόνιση του Χριστού στον ουρανό.2

Μετά τον θάνατο του Ρώσσελ (1916), την ηγεσία ανέλαβε ο δικαστικός Ιωσήφ Ρόδερφορντ (J. F. Rutherford), επί του οποίου το κίνημα διασπάστηκε και αναδιοργανώθηκε αυστηρά συγκεντρωτικά. Στις 26 Ιουλίου 1931, σε συνέδριο στο Κολόμπους του Οχάιο, υιοθετήθηκε το όνομα «Μάρτυρες του Ιεχωβά» (με αναφορά στο χωρίο Ησαΐας 43,10).3 Σήμερα η οργάνωση διοικείται από ένα ολιγομελές, αυτο-ανανεούμενο «Κυβερνών Σώμα», που παρουσιάζεται ως ο μοναδικός δίαυλος του Θεού προς τους ανθρώπους.

Πού διαφοροποιούνται από τη χριστιανική πίστη

Η απόσταση από τον ιστορικό Χριστιανισμό δεν είναι ζήτημα ύφους αλλά δόγματος:

  • Άρνηση της Αγίας Τριάδος. Το τριαδικό δόγμα απορρίπτεται ως δήθεν «ειδωλολατρικό» και «αντιγραφικό».
  • Άρνηση της θεότητος του Χριστού. Ο Χριστός θεωρείται κτίσμα —ταυτίζεται μάλιστα με τον αρχάγγελο Μιχαήλ— και όχι ο άναρχος και ομοούσιος με τον Πατέρα Υιός. Στη δική τους μετάφραση, τη Μετάφραση Νέου Κόσμου, το χωρίο Ιωάν. 1,1 αποδίδεται «ο Λόγος ήταν ένας θεός», απόδοση που η σοβαρή φιλολογία απορρίπτει: το άναρθρο θεός πριν από το ρήμα είναι ποιοτικό («ο Λόγος ήταν Θεός κατά τη φύση»), όχι αόριστο.4
  • Άρνηση της προσωπικότητος του Αγίου Πνεύματος, που υποβιβάζεται σε απρόσωπη «ενεργό δύναμη».
  • Άρνηση της αθανασίας της ψυχής και της αιωνιότητος της κολάσεως· οι νεκροί θεωρούνται ανύπαρκτοι μέχρι την ανάσταση.
  • Διπλή σωτηρία. Μόνον 144.000 (κατά γράμμα ερμηνεία της Αποκ. 7,4) πηγαίνουν στον ουρανό, ενώ οι υπόλοιποι, ο «πολύς όχλος», προορίζονται για μια επίγεια παράδεισο· γι’ αυτό και στο ετήσιο «Δείπνο» μόνον οι «κεχρισμένοι» μεταλαμβάνουν.
  • Άρνηση μετάγγισης αίματος, με βάση παρερμηνεία των διατροφικών εντολών της Π. Διαθήκης και της Πράξ. 15,29.
  • Απόρριψη του σταυρού, των εθνικών συμβόλων, της στρατιωτικής θητείας, των γενεθλίων και των χριστιανικών εορτών ως «ειδωλολατρικών».
  • Αλλεπάλληλες αποτυχημένες προφητείες (1914, 1925, 1975), που κάθε φορά επανερμηνεύονταν αντί να εγκαταλειφθούν — μέθοδος που από μόνη της ελέγχεται από τα λόγια του Κυρίου ότι «περὶ δὲ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ ὥρας οὐδεὶς οἶδεν» (Ματθ. 24,36).

Η ορθόδοξη απάντηση: ένας νέος αρειανισμός

Η καρδιά της πλάνης είναι η χριστολογία τους. Η θέση ότι ο Υιός είναι το ανώτατο μεν, αλλά κτιστό ον —ότι «ην ποτε ότε ουκ ην»— είναι ακριβώς η αίρεση του Αρείου, την οποία η Εκκλησία κατεδίκασε στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας (325), ομολογώντας τον Υιό «Θεόν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί». Ό,τι απάντησε ο Μέγας Αθανάσιος και οι Καππαδόκες Πατέρες (Βασίλειος ο Μέγας, Γρηγόριος ο Θεολόγος, Γρηγόριος Νύσσης) στον αρειανισμό, απαντά και σήμερα στη «Σκοπιά».5 Η Γραφή η ίδια θεμελιώνει τη θεότητα του Χριστού: «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος… καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος» (Ιωάν. 1,1)· «πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι ἐγὼ εἰμί» (Ιωάν. 8,58)· «ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου» (Ιωάν. 20,28)· και η προς Εβραίους αποδίδει στον Υιό το «ὁ θρόνος σου, ὁ Θεός, εἰς τὸν αἰῶνα» (Εβρ. 1,8).

Γι’ αυτό η Ορθόδοξη Εκκλησία τους κατατάσσει στις νεοφανείς αιρέσεις / παραθρησκείες, στο πλαίσιο του παλαιότερου χιλιασμού. Στην Ελλάδα το θέμα παρακολουθεί η Συνοδική Επιτροπή επί των Αιρέσεων της Εκκλησίας της Ελλάδος, καθώς και τα αντιαιρετικά γραφεία των Μητροπόλεων.6 Η πληρέστερη ελληνική ορθόδοξη μελέτη παραμένει το έργο του π. Αντωνίου Αλεβιζοπούλου, Μάρτυρες του Ιεχωβά και Ορθοδοξία.7 Λόγω του μη τριαδικού «βαπτίσματός» τους, η υποδοχή όσων επιστρέφουν στην Εκκλησία γίνεται κατά την καθιερωμένη τάξη για όσους το βάπτισμα κρίνεται άκυρο — με ποιμαντική διάκριση κατά τόπους.

Σύγχρονα προβλήματα

Η Εκκλησία οφείλει να ξεχωρίζει το δικαίωμα μιας ομάδας να υπάρχει και να κηρύσσει —το οποίο σέβεται— από το περιεχόμενο του κηρύγματός της, το οποίο ελέγχει. Είναι χαρακτηριστικό ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στην υπόθεση Kokkinakis κατά Ελλάδος (1993), έκρινε ότι η ελληνική νομοθεσία περί προσηλυτισμού είχε παραβιάσει την ελευθερία θρησκείας — διακρίνοντας όμως τη θεμιτή «μαρτυρία» από τον αθέμιτο προσηλυτισμό.8 Η σύγκρουση γύρω από τη μετάγγιση αίματος, ιδίως όταν αφορά ανηλίκους, παραμένει σοβαρό ηθικό και νομικό πρόβλημα. Εξίσου σοβαρό είναι το ζήτημα της αποκοπής (shunning) όσων αμφισβητούν ή αποχωρούν: η πλήρης κοινωνική απομόνωση από συγγενείς και φίλους έχει τεκμηριωμένα ψυχικά κόστη. Στην Ελλάδα οι «Μάρτυρες» αριθμούν, με δικά τους στοιχεία, μερικές δεκάδες χιλιάδες «ευαγγελιζόμενους».9

Αντί επιλόγου

Απέναντι στον άνθρωπο που χτυπά την πόρτα μας, η ορθόδοξη στάση δεν είναι ούτε ο φόβος ούτε η περιφρόνηση, αλλά η αλήθεια με αγάπη. Δεν αρνούμαστε τη φιλοπονία ή την ειλικρίνεια πολλών οπαδών· αρνούμαστε το σύστημα που τους στερεί τον αληθινό, ομοούσιο και σαρκωθέντα Υιό του Θεού. Η απάντηση της Εκκλησίας στον νέο αρειανισμό είναι η ίδια που έδωσε στη Νίκαια: ο Χριστός δεν είναι το πρώτο κτίσμα, αλλά ο ίδιος ο ζων Θεός, «δι’ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο».

Βιβλιογραφία

Ἀλεβιζόπουλος, Ἀντώνιος, π., (1995), Μάρτυρες τοῦ Ἰεχωβᾶ καὶ Ὀρθοδοξία, Ἀθήνα.

Συνοδικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Αἱρέσεων, Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος — https://www.ecclesia.gr/greek/holysynod/commitees/heresies/

«Μάρτυρες τοῦ Ἰεχωβᾶ», OrthodoxWiki — https://el.orthodoxwiki.org/Μάρτυρες_του_Ιεχωβά

«Ἡ ὀρθόδοξη καὶ ἡ τῶν Μαρτύρων τοῦ Ἰεχωβᾶ προσέγγιση τῆς Ἁγίας Γραφῆς», oodegr.com — https://www.oodegr.com/paratir/meletes/agia_grafh/orthod_grafh_1.htm

Παραπομπές

  1. Ἀλεβιζόπουλος, Ἀντώνιος, π., (1995), Μάρτυρες τοῦ Ἰεχωβᾶ καὶ Ὀρθοδοξία, Ἀθήνα. Πρβλ. τὰ ἱστορικὰ στοιχεῖα στὶς ἐπίσημες ἐκδόσεις τῆς ἴδιας τῆς ἑταιρείας (περιοδικὸ Σκοπιά). ↩

  2. Ὁ ἑπόμενος ἐπανακαθορισμὸς τοῦ 1914 ὡς «ἀοράτου» γεγονότος εἶναι τεκμηριωμένος στὴν ἴδια τὴ φιλολογία τῆς Σκοπιᾶς· βλ. καὶ τὴν ἀνάλυση στὸ OrthodoxWiki, ὅ.π. ↩

  3. Τὸ ὄνομα υἱοθετήθηκε ἐπὶ Ρόδερφορντ τὸ 1931, μὲ ἀναφορὰ στὸ Ἠσ. 43,10. ↩

  4. Γιὰ τὴ φιλολογικὴ κριτικὴ τῆς ἀποδόσεως «ἕνας θεός» στὸ Ἰωάν. 1,1, βλ. oodegr.com, ὅ.π. Ἡ ἀπόδοση αὐτὴ ἔχει χαρακτηριστεῖ ἀπὸ τὴ διεθνῆ βιβλικὴ ἐπιστήμη ὡς ἐσφαλμένη. ↩

  5. Ἡ ταύτιση τῆς χριστολογίας τῶν Μαρτύρων μὲ τὸν ἀρειανισμὸ καὶ ἡ ἀναγωγὴ στὴν Α΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδο (Νίκαια, 325) ἀποτελεῖ κοινὸ τόπο τῆς ὀρθόδοξης ἀντιαιρετικῆς γραμματείας· βλ. Ἀλεβιζόπουλος, ὅ.π. ↩

  6. Συνοδικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Αἱρέσεων, Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ὅ.π. ↩

  7. Ἀλεβιζόπουλος, Ἀντώνιος, π., (1995), ὅ.π. ↩

  8. Εὐρωπαϊκὸ Δικαστήριο Δικαιωμάτων τοῦ Ἀνθρώπου, Kokkinakis κατὰ Ἑλλάδος, ἀρ. προσφυγῆς 14307/88, ἀπόφαση 25 Μαΐου 1993. ↩

  9. Σύμφωνα μὲ τὰ αὐτο-δημοσιευόμενα στοιχεῖα τῆς ὀργανώσεως γιὰ τὴν Ἑλλάδα. ↩